૩પી મોડેલ: માણસ, પ્રક્રિયા, પ્રોડક્ટ

**3P Model: People, Process, Product**
**૩પી મોડેલ: માણસ, પ્રક્રિયા, પ્રોડક્ટ**

**પરાગ રતનપરા**

આપણા દેશમાં કોઈ પણ વાતને ગંભીરતાથી લેવડાવવી હોય તો તેને અંગ્રેજીમાં "મોડેલ" બનાવી દેવાની. "ભાઈ, ધ્યાન રાખજો" કહો તો કોઈ સાંભળતું નથી. પણ "આ છે અમારું થ્રી-પી મોડેલ" કહો તો આખી મીટિંગ ડોકું હલાવવા માંડે છે. ડોકું હલાવનારાઓમાંથી અડધાને ખબર નથી કે ત્રણ પી કયા. બાકીના અડધા ચોથો પી શોધે છે, જે "પ્રેઝન્ટેશન" હોય છે.

મોડેલ સીધુંસાદું છે. માણસ, પ્રક્રિયા અને પ્રોડક્ટ. કંપની ચાલે છે આ ત્રણ પાયા ઉપર, જેમ ગુજરાતી લગ્ન ચાલે છે ફૂઆ, કેટરર અને ફોટોગ્રાફર ઉપર. એમાંથી એક રિસાય તો બાકી બે ગમે તેટલી મહેનત કરે, વાતાવરણ બગડે.

**પહેલો પી: પીપલ (માણસ).**
દરેક ઓફિસની દીવાલ પર લખ્યું હોય છે, "અમારા કર્મચારીઓ અમારી સૌથી મોટી મૂડી છે." પછી પગારવધારાની વાત નીકળે ત્યારે એ જ મૂડી અચાનક "ખર્ચ" થઈ જાય છે. મૂડી એવી વિચિત્ર કે તેને ફક્ત પોસ્ટરમાં જ સાચવવાની, ખાતામાં નહીં. બોસ કહે, "અહીં બધા એક પરિવાર જેવા છે." સાચી વાત છે. પરિવારમાં પણ કામ સૌથી ઓછું બોલનારા પાસે જ કરાવાય છે અને જશ સૌથી મોટેથી બોલનારાને જાય છે.

**બીજો પી: પ્રોસેસ (પ્રક્રિયા).**
પ્રક્રિયા એટલે એવી વ્યવસ્થા, જેમાં પાંચ મિનિટનું કામ પાંચ સહી, ત્રણ ફાઇલ અને એક "સાહેબ હમણાં બહાર છે" દ્વારા પાંચ દિવસમાં થાય. સરકારી કચેરીમાં પ્રક્રિયા એટલી પવિત્ર હોય છે કે કામ થઈ જાય તો પણ પ્રક્રિયા પૂરી થયા સુધી ગણાય નહીં. કોર્પોરેટમાં તેને "વર્કફ્લો" કહે છે. વર્કફ્લો એટલે વહેતું પાણી, પણ આ પાણી હંમેશાં ડેમ પાસે અટકીને "રિવ્યૂ" માટે રાહ જુએ છે. કોઈ કર્મચારી નવી રીત સૂચવે તો જવાબ મળે, "સિસ્ટમ એવી જ છે." સિસ્ટમ કોણે બનાવી તે કોઈને ખબર નથી, પણ તોડવાની હિંમત પણ કોઈની નથી. ઘરમાં દાદીએ બનાવેલા નિયમ જેવું જ છે, કે સાંજે નખ ન કપાય.

**ત્રીજો પી: પ્રોડક્ટ.**
પ્રોડક્ટ એટલે જે અંતે ગ્રાહકને વેચવાનું છે. કમનસીબે ઘણી કંપનીઓમાં પ્રોડક્ટ સૌથી છેલ્લે યાદ આવે છે. પહેલાં લોગો બને, પછી લોન્ચ પાર્ટી, પછી ઇન્ફ્લુએન્સરની રીલ, અને છેલ્લે કોઈ પૂછે, "અરે, પ્રોડક્ટ ચાલે છે કે નહીં?" પ્રોડક્ટની ગુણવત્તા વિશે સૌથી પ્રામાણિક ટીકાકાર ગ્રાહક નથી, પણ કંપનીનો જ કર્મચારી છે. તે પોતે ઘરે એ પ્રોડક્ટ વાપરતો નથી અને તમે પૂછો તો કહે, "અમારા ઘરે તો અલગ બ્રાન્ડ ચાલે."

હવે ખરી મજા જુઓ. ત્રણેય પી સાથે ચાલે તો જ મોડેલ કામ કરે. પણ આપણે ત્યાં દરેક વિભાગ બીજા પી ને દોષ આપે છે. માણસ કહે, "પ્રક્રિયા જ ખોટી છે." પ્રક્રિયા કહે, "માણસો જ નકામા છે." અને પ્રોડક્ટ શાંતિથી શેલ્ફ પર પડી રહે છે અને બંનેને જોયા કરે છે, જેમ લગ્નમાં પાછળની ખુરશી પર બેઠેલા કાકા ઝઘડો જોતા હોય.

સાચું કહીએ તો થ્રી-પી મોડેલ ખરાબ નથી. વાંધો એ છે કે આપણે ત્રણમાંથી એક જ પી ને અપનાવીએ છીએ, અને તે છે "પાવર". બાકીના બે પી તો પાવરપોઇન્ટમાં જ રહી જાય છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**
- માર્કેટિંગના પ્રખ્યાત "4 Ps" (પ્રોડક્ટ, પ્રાઇસ, પ્લેસ, પ્રમોશન) ઈ. જેરોમ મેકકાર્થીએ ૧૯૬૦ ની આસપાસ રજૂ કર્યા હતા. આજે તેમના ઉપર આખી દુનિયાની બિઝનેસ સ્કૂલો ચાલે છે.
- ૧૯૮૧ માં બૂમ્સ અને બિટનરે સેવાઓ (સર્વિસ) માટે આ યાદીમાં ત્રણ નવા પી ઉમેર્યા: પીપલ, પ્રોસેસ અને ફિઝિકલ એવિડન્સ. એટલે માર્કેટિંગમાં "7 Ps" બન્યા, અને માણસ તથા પ્રક્રિયાને સત્તાવાર જગ્યા મળતાં લગભગ વીસ વર્ષ લાગ્યાં.
- "People, Process, Technology" નું ત્રિપુટી મોડેલ આજે દુનિયાભરની આઈટી કંપનીઓમાં વપરાય છે. તેના મૂળ હેરોલ્ડ લેવિટના ૧૯૬૦ ના દાયકાના સંગઠન-સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલા ગણાય છે.

If you like it, please share it.

**પરાગ રતનપરા**

#ThreePModel #PeopleProcessProduct #GujaratiSatire #OfficePolitics #ત્રણપીમોડેલ #ગુજરાતીવ્યંગ #ઓફિસની_વાતો #પરાગરતનપરા

*નોંધ: તમારી યાદીમાં #37 "3P Model" છે, પણ કયા ત્રણ પી તે લખ્યું નથી. મેં People–Process–Product લીધા છે. જો તમે Price–Promotion–Place જેવું બીજું વર્ઝન ધાર્યું હોય તો કહેજો, હું ફરી લખી આપીશ. ત્રીજી હકીકત (લેવિટ સાથેનું જોડાણ) થોડી ઢીલી રીતે જોડાયેલી છે, એટલે પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં ચકાસી લેવી. આ નિબંધ વ્યંગ છે અને ઇરાદાપૂર્વક એકતરફી છે. બધી કંપનીઓમાં આવું નથી હોતું.*