ભારતનો ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ: તક સરકી રહી છે

# ભારતનો ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ: તક સરકી રહી છે

**— પરાગ રતનપરા**

---

ઇતિહાસ ક્યારેક એક જ વાર દરવાજો ખોલે છે. અંદર આવવું કે નહીં — એ નિર્ણય લેવા માટે સમય મર્યાદિત હોય છે. ભારત આજે એવા જ એક દરવાજા સામે ઊભું છે. દરવાજાનું નામ છે — ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ.

સાદી ભાષામાં સમજીએ. કોઈ પણ દેશમાં ત્રણ પ્રકારના લોકો હોય છે. બાળકો, જેઓ કમાતા નથી. વૃદ્ધો, જેઓ હવે કમાતા નથી. અને વચ્ચેના લોકો — ૧૫ થી ૬૦ વર્ષના — જેઓ કમાય છે, ખર્ચે છે, બચાવે છે, દેશ ચલાવે છે. જ્યારે કોઈ દેશમાં આ વચ્ચેના લોકોની સંખ્યા અચાનક વધી જાય, અને બાળકો-વૃદ્ધોની સંખ્યા ઘટી જાય, ત્યારે દેશ પાસે એક સુવર્ણ તક આવે છે. વધુ કમાનારા, ઓછા ખાનારા. વધુ બચત, વધુ રોકાણ, વધુ વિકાસ. આ જ છે ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ.

ભારતમાં આજે ૧૫ થી ૨૯ વર્ષના ૩૬.૭ કરોડ યુવાનો છે. દુનિયાના કોઈ પણ દેશ કરતાં વધુ. પણ વાત ત્યાં અટકતી નથી. એઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીનો 'સ્ટેટ ઓફ વર્કિંગ ઇન્ડિયા ૨૦૨૬' રિપોર્ટ કહે છે — આ તક ૨૦૩૦ પછી બંધ થવા લાગશે. એટલે કે આપણી પાસે ફક્ત ચાર વર્ષ બાકી છે.

અને અહીં એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ ઊભો થાય છે. જે યુવાન ભણ્યો નથી, તેને કામ મળી જાય છે — બેકારી ફક્ત ૩%. જે ગ્રેજ્યુએટ થયો છે, તેની બેકારી ૪૦%. ૧૯૯૧ની આર્થિક ઉદારતાથી માંડીને આઈ.ટી. બૂમ, મેક ઇન ઇન્ડિયા, સ્ટાર્ટઅપ ક્રાંતિ — બધું આવ્યું, બધું ગયું. પણ ગ્રેજ્યુએટની બેકારી ૩૫-૪૦%ની આસપાસ જ અટકેલી રહી. કારણ સ્પષ્ટ છે. ડિગ્રી સપનાં વધારે છે. અર્થતંત્ર એટલા સપનાં પૂરાં કરી શકતું નથી.

કોલેજો ૪૨ ગણી વધી. મોટાભાગે ખાનગી. નોંધણી વધી — છોકરાઓમાં ૪૯%થી ૭૩%, છોકરીઓમાં ૩૮%થી ૬૮%. પણ ગુણવત્તા? ખાનગી કોલેજમાં ૨૮ વિદ્યાર્થીઓ પર એક શિક્ષક, સરકારી કોલેજમાં ૪૭ પર એક. ઉદ્યોગકારો કહે છે — ફક્ત ૪૩% ગ્રેજ્યુએટ કામ કરવા લાયક છે. એક એન્જિનિયરિંગ ડિગ્રીની ફી ગરીબ પરિવારના આખા વર્ષના ખર્ચ કરતાં વધુ છે. ગરીબ બાળકો આર્ટ્સ-કોમર્સમાં ધકેલાય છે, પૈસાદાર એન્જિનિયરિંગ-મેડિકલમાં જાય છે. જૂની વાત. નવું પેકિંગ.

દર વર્ષે ૫૦ લાખ નવા ગ્રેજ્યુએટ બજારમાં આવે છે. ૨૮ લાખને જ કોઈ કામ મળે છે. તેમાંય ફક્ત ૭%ને પગારદાર કાયમી નોકરી, ૩.૭%ને વ્હાઇટ-કોલર. બાકીના બધા — ગિગ વર્ક, કોન્ટ્રાક્ટ, અનૌપચારિક કામ. કેટલાક 'કતારમાં' ઊભા રહે છે — સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતાં કરતાં ઉંમર વિતાવે છે. કેટલાક સમાધાન કરી લે છે — જે મળ્યું તે. બંને રસ્તે ઘાવ પડે છે.

અહીં ચીનનો ઉલ્લેખ જરૂરી છે. ચીન અને દક્ષિણ કોરિયા પાસે પણ આવી જ તક આવી હતી. તેમણે શું કર્યું? કારખાનાં ઊભાં કર્યાં. ખેતરમાંથી નીકળેલા કરોડો લોકોને ફેક્ટરીમાં ગોઠવ્યાં. ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણમાં રોકાણ કર્યું. નિકાસ વધારી. પરિણામ — એશિયાઈ ચમત્કાર. ભારતે બીજો રસ્તો પસંદ કર્યો — સેવા ક્ષેત્ર, આઈ.ટી., બી.પી.ઓ. સારું છે, પણ થોડા લાખ લોકોને સમાવે છે. ૩૬.૭ કરોડ માટે એ કાફી નથી. ભારતમાં ખેતરમાંથી નીકળેલો યુવાન ફેક્ટરીમાં નહીં, બાંધકામમાં કે રીક્ષા ચલાવવામાં જાય છે. ચીને ઉત્પાદન પસંદ કર્યું. આપણે 'ગુમ થઈ ગયેલું વચલું' પસંદ કર્યું.

સવાલ છેલ્લો. અને સૌથી કડવો. જો ૨૦૩૦ સુધીમાં આ ૨૬.૩ કરોડ યુવાનો — જેઓ હાલ શિક્ષણની બહાર છે — કામ ન પામ્યા, તો શું થશે? ઘરડા થતા પહેલાં ધનવાન બનવાની તક ગુમાવીશું. અને જે દેશ ધનવાન બન્યા પહેલાં ઘરડો થાય છે, તેનો ઇતિહાસ સુખદ હોતો નથી.

ઘડિયાળ ચાલી રહી છે. દરવાજો ખુલ્લો છે. નિર્ણય આપણો છે.