રેડ ક્વીન રેસ: દોડો, દોડો, ત્યાં જ ઊભા રહેવા માટે

# રેડ ક્વીન રેસ: દોડો, દોડો, ત્યાં જ ઊભા રહેવા માટે

**— પરાગ રતનપરા**

લુઈસ કેરોલે 1871માં 'થ્રૂ ધ લુકિંગ ગ્લાસ' લખી ત્યારે એને ખબર નહોતી કે એ માત્ર બાળવાર્તા નથી લખી રહ્યો, એ એકવીસમી સદીના ભારતીય મધ્યમવર્ગીય માણસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર લખી રહ્યો છે. રેડ ક્વીન એલિસને કહે છે: "અહીં તો તારે એટલી ઝડપે દોડવું પડે કે તું ત્યાં જ ઊભી રહી શકે. અને જો ક્યાંક પહોંચવું હોય, તો બમણી ઝડપે દોડવું પડે." આ વાક્ય વાંચીને મને હસવું આવે છે. કેરોલ સાહેબ, તમે ઇંગ્લૅન્ડમાં બેસીને લખ્યું, પણ લાગુ પડ્યું અમદાવાદ, મુંબઈ અને સુરતના માણસોને.

ઉત્ક્રાંતિશાસ્ત્રી લી વાન વેલેને 1973માં આ પરિકલ્પનાને વૈજ્ઞાનિક નામ આપ્યું — 'રેડ ક્વીન હાઇપોથેસિસ'. સસલું શિયાળથી બચવા ઝડપી થાય, શિયાળ સસલાને પકડવા વધુ ઝડપી થાય, સસલું વધુ ઝડપી થાય, શિયાળ... અને આમ બંને પેઢી દર પેઢી દોડે છે, પણ પ્રમાણમાં બંને ત્યાં જ છે. ઉત્ક્રાંતિનો આ નિયમ પ્રકૃતિમાં સુંદર છે. માણસના જીવનમાં એ ક્રૂર છે. સસલાને ઓછામાં ઓછું ખબર છે કે એ શિયાળથી દોડી રહ્યું છે. આપણને એ પણ ખબર નથી કે આપણે કોનાથી દોડી રહ્યા છીએ.

હું સવારે છ વાગ્યે ઊઠું છું. પાડોશી પાંચ વાગ્યે ઊઠી ગયો છે. એણે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર 'મોર્નિંગ ગ્રાઇન્ડ' લખીને યોગાસન કરતાં છોડી દીધું છે. બીજો પાડોશી સાડા ચારે ઊઠીને દસ કિલોમીટર દોડી આવ્યો છે અને સ્ટ્રાવા પર એનો રૂટ અપલોડ થઈ ગયો છે. ત્રીજો પાડોશી આખી રાત ઊંઘ્યો જ નથી — એ બેંગલોરના સ્ટાર્ટઅપ માટે કોડ લખે છે અને સિલિકોન વેલીના સમય પર જીવે છે. આ સ્પર્ધા છે. આમાં જીતવાનું નથી. આમાં પાછળ ન રહેવાનું છે. પાછળ રહેવું એ એકમાત્ર પાપ છે જે આધુનિક સભ્યતા ક્ષમા નથી કરતી.

બાળકનું ઉદાહરણ લો. ત્રણ વર્ષનો બાળક. માતાપિતા પ્લે-સ્કૂલ શોધે છે. પ્લે-સ્કૂલમાં જવા માટે ઇન્ટરવ્યૂ છે. ત્રણ વર્ષના બાળકનો ઇન્ટરવ્યૂ. બાળકને ખબર નથી કે એ શું બોલે, પણ માતાપિતાને ખબર છે કે બાળક શું બોલે તો દાખલો મળે. બાજુવાળાનો દીકરો અત્યારથી અબેકસ શીખે છે. એટલે આપણો પણ શીખવવો પડે. અબેકસ પછી કોડિંગ. કોડિંગ પછી રોબોટિક્સ. રોબોટિક્સ પછી પબ્લિક સ્પીકિંગ. સાત વર્ષના બાળકને પબ્લિક સ્પીકિંગ શીખવાડવામાં આવે છે — કોને સંબોધીને બોલવું છે એ કોઈને ખબર નથી, પણ બોલવાનું શીખવું જરૂરી છે. કારણ કે બાજુવાળાનો શીખે છે.

આ સમગ્ર દોડમાં એક વિચિત્ર વાત છે. કોઈ પૂછતું નથી — ક્યાં પહોંચવું છે? શું કામ દોડવું છે? દોડ ચાલુ છે એટલે દોડવાનું છે. રોકાય એ હારી ગયો. વિચારે એ હારી ગયો. પ્રશ્ન કરે એ તો પહેલેથી જ હારી ગયો. મારા એક મિત્રે એક દિવસ કહ્યું: "હું બધું બંધ કરીને ગામડે જતો રહીશ." મેં કહ્યું: "સરસ." એ ગયો નહીં. એ ન જઈ શકે. કારણ કે ગામડે જવા માટે પણ હવે ફાર્મહાઉસ જોઈએ, અને ફાર્મહાઉસ માટે પૈસા જોઈએ, અને પૈસા માટે એ જ કંપનીમાં કામ કરવું પડે જ્યાંથી એ ભાગવા માંગે છે. આ રેડ ક્વીનની સૌથી ઘાતક ચાલ છે — એણે બચવાના રસ્તાઓ પણ દોડનું ભાગ બનાવી દીધા છે.

LinkedIn જુઓ. પવિત્ર ગ્રંથ છે આધુનિક કાળનો. દરેક માણસ 'thrilled' છે, 'humbled' છે, 'excited' છે. કોઈએ પ્રમોશન લીધું છે. કોઈએ કંપની બદલી છે. કોઈએ MBA પૂરી કરી છે. કોઈએ IIM-A માં લેક્ચર આપ્યું છે. તમે એક પોસ્ટ સ્ક્રોલ કરો છો અને તમને લાગે છે — હું શું કરી રહ્યો છું મારી જિંદગીમાં? પછી બીજી પોસ્ટ — હું શા માટે જીવી રહ્યો છું? ત્રીજી પોસ્ટ — હું જીવું જ શા માટે? આ સ્ક્રોલિંગનું ગણિત છે. દરેક સ્ક્રોલ સાથે તમારી સ્વ-મૂલ્યની ભાવના એક ટકો ઘટે છે. ચાર્લ્સ ડાર્વિને લખ્યું હતું — survival of the fittest. એણે ઉમેર્યું નહોતું — fittest on LinkedIn.

અમેરિકામાં એક અભ્યાસ થયો. પૂછ્યું: તમે ખુશ છો? લોકોએ કહ્યું — હા, પ્રમાણમાં. ફરી પૂછ્યું: પાડોશી કરતાં વધુ ખુશ છો? લોકોએ થોડી વાર વિચાર્યું. જવાબ બદલાયો. આ મનુષ્યની વિચિત્ર વૃત્તિ છે. એને પોતાની ખુશી માટે પાડોશી જોઈએ છે. પાડોશી ન હોય તો સહપાઠી. સહપાઠી ન હોય તો કઝિન. કઝિન ન હોય તો બાળપણનો પેલો છોકરો જે વર્ગમાં બીજા નંબરે આવતો હતો અને હવે અમેરિકામાં ડૉક્ટર છે. સરખામણી વગર આપણને ખુશી નથી આવતી. અને સરખામણી આવતાં જ ખુશી જતી રહે છે. આ ભૂલભુલામણી આપણે જાતે બનાવી છે.

ગુજરાતી મધ્યમવર્ગનો એક ખાસ આયામ છે. એ દોડે છે અને દોડતાં દોડતાં એ હિસાબ પણ રાખે છે. પિતા કહે છે — અમે તો તારી ઉંમરે ઘર બનાવી લીધું હતું. પુત્ર મનમાં વિચારે છે — તમે તારી ઉંમરે એક કરોડનું ઘર જોયું નહોતું. આ પેઢી-વિવાદ પણ રેડ ક્વીન રેસનો ભાગ છે. દરેક પેઢી આગળની પેઢીને કહે છે — અમે વધારે દોડ્યા હતા. સત્ય એ છે કે દરેક પેઢી પોતાની રીતે દોડી છે, અને દરેક પેઢી ત્યાં જ ઊભી રહી છે. માત્ર દોડવાની રીત બદલાઈ છે. દાદા બળદગાડામાં દોડતા. પિતા સ્કૂટર પર. પુત્ર મર્સિડીઝમાં. ત્રણેયનું ગંતવ્ય એક જ — પાડોશીથી બે પગલાં આગળ.

તત્ત્વજ્ઞાનીઓ કહે છે — જીવન યાત્રા છે, ગંતવ્ય નથી. આ વાત સરસ છે. પુસ્તકમાં લખવા માટે. વ્હોટ્સએપ સ્ટેટસ પર મૂકવા માટે. ખરેખર જીવવા માટે નહીં. કારણ કે યાત્રામાં ઊભા રહેવાની છૂટ હોય છે. આપણી યાત્રામાં નથી. આપણે યાત્રા નથી કરતા, આપણે દોડ દોડીએ છીએ. અને દોડમાં એક જ નિયમ છે — થાકવાનું નહીં, રોકવાનું નહીં, પૂછવાનું નહીં.

હું ક્યારેક વિચારું છું — જો રેડ ક્વીન ગુજરાતી હોત તો? એલિસને કહેત: "બેટા, દોડ. દોડતી જા. ન દોડી તો પાડોશી શું કહેશે? મમ્મીની બહેનપણીઓ શું વિચારશે? સોસાયટીમાં નાક કપાશે. તારા પપ્પાએ તને ભણાવી છે દોડવા માટે, બેસવા માટે નહીં." એલિસ તો પણ દોડત. પણ રડતાં રડતાં.

અંતે એક પ્રામાણિક કબૂલાત. આ નિબંધ લખતાં લખતાં મેં ત્રણ વાર ફોન જોયો. બે વાર ઇમેઇલ ચેક કરી. એક વાર LinkedIn ખોલ્યું. મને ખબર છે કે હું રેડ ક્વીન રેસ પર ટીકા કરી રહ્યો છું. અને મને એ પણ ખબર છે કે હું એમાં દોડી રહ્યો છું. બૌદ્ધિક જાગૃતિ અને વ્યાવહારિક ગુલામી એકસાથે રહી શકે છે — આ આધુનિક માણસની સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે. અમે સમજીએ છીએ કે રમત ખોટી છે. અને અમે રમતા રહીએ છીએ. કારણ કે રમત છોડવાનું પરિણામ રમવા કરતાં વધુ ડરામણું છે.

લુઈસ કેરોલ સાહેબ, તમે સાચું લખ્યું હતું. એક વાત ભૂલી ગયા — એલિસ જ્યાં સુધી અરીસામાં હતી ત્યાં સુધી દોડતી. અરીસાની બહાર આવી ગઈ એટલે મુક્ત થઈ ગઈ. આપણે આપણો અરીસો શોધવાનો છે. અને એ અરીસામાંથી બહાર નીકળવાની હિંમત પણ. હિંમત કરનારા ઓછા છે. કારણ કે બહાર નીકળો એટલે લોકો પૂછશે — કેમ, દોડતા નથી? અને એ એક પ્રશ્ન પૂરતો છે આપણને પાછા અરીસામાં ધકેલવા માટે.