ભારતીય રાજકારણનું ગીત

ભારતીય રાજકારણનું ગીત
(ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત, ચંદ્રકાંત બક્ષીના તીખા મિજાજમાં)

એ...હેહેય...હેહેય... ચૂંટણી કૂદી ડબાક્ મારામાં
(વચનોનો માર્યો હું તો મારા મતદાર કાર્ડને વળગી પડ્યો)

ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે ઝંડા, ને ઝંડામાં ઊડે ગઈકાલનાં વચનો,
માઇક પર ગર્જે નેતા એવો કે આભ ફાટે ધડાક્ —
'ગરીબી હટાવીશું, મોંઘવારી ઘટાવીશું, રામરાજ્ય લાવીશું!'
આ સંવાદ મેં ક્યાં સાંભળ્યો છે? હા, ગઈ ચૂંટણીમાં, ને એની આગલી ચૂંટણીમાં, ને એની આગલી આગલી...

*

શક્યતા નામની સ્ત્રીએ પચાસ વરસ પહેલાં કહ્યું'તું :
'પાંચ વરસમાં દેશ બદલાશે.'
એ સ્ત્રી આજેય ઊભી છે એ જ ચૂંટણી-મંચ પર,
એ જ સાડી, એ જ સ્મિત, એ જ વચન —
ખાલી ચહેરો બદલાય છે દર પાંચ વરસે,
જેમ બદલાય છે કેલેન્ડર પરનો ફોટો,
પણ તારીખો એની એ જ — ૧૫ ઑગસ્ટ, ૨૬ જાન્યુઆરી, ૨ ઑક્ટોબર...

*

ખુરશી કહે : 'હું સિંહાસન છું, સેવા નહીં!'
ઝંડો કહે : 'હું ફરકું છું, શરમાતો નથી!'
બંધારણ કહે : 'હું પુસ્તક છું, માત્ર શપથવિધિ પૂરતું!'
જનતા કહે : 'હું... હું... હું કોણ?'
ને લોકશાહી ચૂપચાપ હસે છે ખૂણામાં બેઠી બેઠી —
જેમ હસ્યો'તો ઈસપનો કાગડો તરસ્યા મુસાફિર પર,
જેમ હસ્યો'તો ર.પા.નો સમુદ્ર વહાણવટુ કરનારા પર!

*

ટી.વી.ના પડદે બેઠેલા પંડિતો રાતે નવ વાગ્યે
દેશ બચાવે છે ગળાં ફાડી ફાડીને;
સવારે એ જ પંડિતો ચા પીએ છે એ જ નેતાઓ સાથે
જેમને રાતે ગાળો દીધી'તી —
બક્ષી હોત તો લખત : 'પત્રકારત્વ એટલે દિવસે વેશ્યાગીરી, રાત્રે નીતિશાસ્ત્ર.'
હું તો પરાગ છું, એટલું જ કહું : 'ધંધો છે, ભાઈ, ધંધો!'

*

નેતાનો દીકરો નેતા, એનો દીકરો નેતા, એનો દીકરો નેતા —
લોકશાહી કે રાજવંશ? પૂછો મત ન પૂછો, ફેર શું?
મોગલ ગયા, અંગ્રેજ ગયા, પણ દરબાર એનો એ —
ખાલી પાઘડીના રંગ બદલાયા,
ખાલી તખ્તાના નામ બદલાયાં,
ખુશામતખોરોની જાત એની એ જ, ભાષા એની એ જ, કરોડરજ્જુ એની એ જ — વાંકી!

*

ગરીબ મતદાર ઊભો છે લાઇનમાં તડકે,
હાથમાં ઓળખપત્ર, પેટમાં ભૂખ, આંખમાં આશા —
બટન દાબે છે, EVM બોલે 'બીપ્'
ને એ 'બીપ્'માં ઓગળી જાય છે
એનાં પાંચ વરસ, એનાં સપનાં, એનાં છોકરાંનું ભવિષ્ય;
બટન દાબીને બહાર નીકળે છે,
આંગળી પર શાહી, હૃદય પર શંકા —
'આ વખતે તો બદલાશે ને?'
બક્ષી હસત : 'આશા એ જ તો સૌથી મોટો અફીણ છે, ભાઈ!'

*

સંસદમાં ગર્જના, સંસદમાં ધક્કામુક્કી,
માઇક તોડાય, કાગળ ફેંકાય, ગાળો અપાય —
ને બહાર ખેડૂત ફાંસો ખાય ચૂપચાપ,
બેરોજગાર યુવાન કૂવામાં પડે મૂંગોમંતર,
બળાત્કારી નેતા મંચ પર ભાષણ આપે 'નારી સન્માન' પર —
ને આપણે? આપણે તાળીઓ પાડીએ, ફૉરવર્ડ કરીએ, ટ્રોલ કરીએ,
જેમ રોમ સળગતું'તું ત્યારે નીરો વાંસળી વગાડતો'તો,
એમ ભારત સળગે છે ત્યારે આપણે રીલ બનાવીએ છીએ!

*

ધર્મ વેચાય છે, જાતિ વેચાય છે, ભાષા વેચાય છે,
મત વેચાય છે પાંચસો રૂપિયા ને દારૂની બાટલીમાં;
બંધારણમાં લખ્યું'તું 'અમે ભારતના લોકો' —
આજે લખવું જોઈએ 'અમે ભારતના ઘેટાં',
કારણ ઘેટાં જ ચૂંટે છે કસાઈને દર પાંચ વરસે,
ને પછી રડે છે કે 'કસાઈ કસાઈ જ નીકળ્યો!'

*

હે લોકશાહી! તને પ્રણામ —
તું મહાન છે કાગળ પર,
તું પવિત્ર છે ભાષણમાં,
તું જીવંત છે માત્ર પાંચ વરસે એક દિવસ —
બાકીના ચાર વરસ ને ત્રણસો ચોસઠ દિવસ
તું મરેલી પડી છે ફાઇલોમાં, કોર્ટોમાં, કમિશનોમાં.

છેલ્લે તો એ જ સાચું —
આપણે નેતા ચૂંટીએ છીએ એવું લાગે,
પણ ખરેખર તો
નેતાઓ ચૂંટે છે આપણને —
દર પાંચ વરસે, નવા વચનોથી, જૂની ચાલથી,
જેમ કસાઈ ચૂંટે છે ઘેટું — સૌથી જાડું, સૌથી ભોળું, સૌથી ચૂપ!

— પરાગ

—

શૈલીનાં તત્ત્વો જે વણ્યાં:

**ર.પા.ની શૈલી:**
- 'એ...હેહેય...હેહેય... ડબાક્' — સિગ્નેચર ઉપાડ
- ધ્વન્યાત્મક શબ્દો: ફર્રર્રર્રર્ર, ધડાક્, બીપ્
- 'શક્યતા નામની સ્ત્રી' — એમનું પ્રિય રૂપક
- સંવાદાત્મક રચના: ખુરશી, ઝંડો, બંધારણ, જનતા
- 'હે લોકશાહી! તને પ્રણામ' — 'હે દીવા!'ની ધાટી
- અંતિમ ઉલટફેર: 'નેતાઓ ચૂંટે છે આપણને'

**બક્ષીનો મિજાજ:**
- તીખો, નિર્ભીક, ધારદાર કટાક્ષ
- સીધી વાત, કોઈ લિહાજ નહીં
- ઇતિહાસ-સાહિત્યના સંદર્ભો (નીરો, ઈસપ, મોગલ)
- aphoristic વાક્યો: 'આશા એ જ સૌથી મોટો અફીણ'
- પત્રકારત્વ-નેતા-જનતા ત્રણેયને એકસાથે નિશાન

**તખલ્લુસ 'પરાગ'** અંતે મૂક્યું.

કેવું લાગ્યું? 🔥