ભગવો અને બૅલેટ બૉક્સ

# ભગવો અને બૅલેટ બૉક્સ

*— પરાગ રતનપરા*

ભારત. સંતોનો દેશ. ઋષિમુનિઓની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્'નો દેશ. પાઠ્યપુસ્તકમાં આવું જ લખેલું છે. અને પાઠ્યપુસ્તક ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતું — એ માત્ર અર્ધસત્ય બોલે છે, જે જૂઠ કરતાં વધારે સગવડભર્યું હોય છે.

સવારે છ વાગ્યે ટીવી ચાલુ કરો. એક બાબા બેઠા છે. ભગવાં વસ્ત્રો, લાંબી દાઢી, પાછળ ૐનું ચિહ્ન. એ યોગ શીખવતા નથી. એ મત આપવાનું શીખવે છે. બપોરે બીજી ચેનલ. બીજા બાબા. આ વખતે કાળા કપડાં, ગળામાં રુદ્રાક્ષ. એ કહે છે — 'ધર્મ ખતરામાં છે.' સાંજે ત્રીજી ચેનલ. ત્રીજા બાબા. ફરી એ જ વાક્ય — 'ધર્મ ખતરામાં છે.' રાત્રે સમાચાર — કોઈક જગ્યાએ તોફાન. કોઈકનું ઘર બળ્યું. કોઈકને મારી નાખવામાં આવ્યો. ગાય, ગોમાંસ, 'લવ જિહાદ', મસ્જિદની નીચે મંદિર, મંદિરની પાસે મસ્જિદ — રોજ નવો વિષય, રોજ એ જ ફોર્મ્યુલા.

ધર્મ ખતરામાં છે? સો કરોડથી વધુ હિંદુઓનો ધર્મ — જેના મંદિરો દરેક ગલીએ છે, જેના તહેવારો સરકારી રજાઓ છે, જેના મંત્રો સંસદમાં ગૂંજે છે — એ ખતરામાં છે? શેનાથી? કોનાથી? બે ટકા જૈનોથી? ત્રણ ટકા ખ્રિસ્તીઓથી? ચૌદ ટકા મુસ્લિમોથી — જેમાંથી મોટા ભાગના ચાની કીટલી ચલાવે છે, રિક્ષા ચલાવે છે, કે કાપડની દુકાનમાં બેસે છે? આ ગણિત બૌદ્ધિક નથી. આ ગણિત રાજકીય છે. અને રાજકારણમાં બે ને બે ચાર નથી થતાં — જે થાય તે કરાવવું પડે છે.

અંગ્રેજ ગયો પણ એનું ભૂત ગયું નહીં. એણે જ શીખવાડ્યું હતું કે હિંદુ અને મુસ્લિમ બે અલગ 'કોમ' છે. વસ્તીગણતરીમાં ખાનાં પાડ્યાં, અલગ મતદાર મંડળ બનાવ્યાં, પાકિસ્તાન બનાવી આપ્યું. અને જતાં જતાં આપણા હાથમાં એક ઝેરી ભેટ મૂકી ગયો — 'બહુમતી' અને 'લઘુમતી'નો વિચાર. ગાંધીજી આ ઝેર સમજતા હતા. એટલે જ એમને ગોળી મારવામાં આવી. મારનારો પણ ધર્મનિષ્ઠ હતો. એ પણ 'ધર્મ બચાવવા' નીકળ્યો હતો. ધર્મ બચ્યો કે નહીં — એ આજે પણ ખબર નથી. ગાંધીજી જરૂર ગયા.

પછી શું થયું? નેતાઓને ખ્યાલ આવ્યો કે ભારતમાં સૌથી સસ્તો કાચો માલ કયો છે. તેલ નહીં, કોલસો નહીં, સોનું નહીં — ધર્મ. મફત મળે છે, અખૂટ છે, અને સળગાવો તો ગરમી કેટલાય દાયકા સુધી રહે છે. એંશીના દાયકામાં એક તાળું ખૂલ્યું — અયોધ્યામાં. રાજકીય તાળું, ધાર્મિક નહોતું. પછી રથ નીકળ્યો. લોહ પુરુષ લોખંડના રથમાં બેઠા, ટાયર રબરનું હતું, પણ માણસો સાચા હતા — જે રસ્તામાં મર્યા. ૧૯૯૨માં ગુંબજ પડ્યો. એક ઢાંચો પડ્યો, બે હજાર માણસો પડ્યા. ગુંબજને સિમેન્ટ લાગી શકે, માણસને નહીં.

પછી ગુજરાત. ૨૦૦૨. ટ્રેન બળી, રાજ્ય બળ્યું. કોણ બાળનાર, કોણ બળનાર — અદાલતો આજે પણ નક્કી કરી રહી છે. પણ એક વાત નક્કી થઈ ગઈ — ધર્મના નામે ભીડ ભેગી થાય તો ચૂંટણી જીતાય. આ ફોર્મ્યુલાનો પેટન્ટ લેવાય તો આજે એ વિશ્વની સૌથી મોંઘી બૌદ્ધિક સંપદા ગણાય.

૨૦૧૪ પછી એક નવું ભારત ઊભું થયું. જ્યાં ઇતિહાસ ફરી લખાય છે. જ્યાં યુનિવર્સિટીઓમાં જ્ઞાન નહીં, વફાદારી શીખવાય છે. જ્યાં ગૌરક્ષક ગાય બચાવવા માણસ મારે છે — જોકે ગાય આજે પણ પ્લાસ્ટિક ખાઈને રસ્તા પર મરે છે, એ તરફ કોઈ રક્ષક જોતો નથી. જ્યાં 'બુલડોઝર' એક ન્યાયિક સાધન બની ગયું છે — અદાલતની ગરજ નહીં, ડ્રાઇવરની મરજી. જ્યાં પત્રકાર પ્રશ્ન પૂછે તો 'દેશદ્રોહી', ઇતિહાસકાર તથ્ય કહે તો 'એજન્ડાવાળો', કવિ કવિતા લખે તો 'શહેરી નકસલ.'

ટીવી પર એન્કર ચીસો પાડે છે. એની ચીસમાં ધર્મ નથી, જાહેરખબર છે. એ જેટલું ઊંચું બોલે એટલી TRP વધે, એટલી કમાણી વધે. દર્શક સવારે ચીસ સાંભળી, બપોરે વૉટ્સઍપ પર અફવા આગળ ધકેલી, સાંજે પાડોશી સામે શંકાની નજરે જોઈ, રાત્રે સૂઈ ગયો — એને લાગ્યું એ 'દેશભક્ત' છે. ખરેખર તો એ માત્ર ગ્રાહક છે. ધર્મ આજે પ્રોડક્ટ છે, એન્કર સેલ્સમેન છે, દર્શક કસ્ટમર છે, અને બીલ — બીલ લઘુમતી ભરે છે.

બાબાઓનો ધંધો જુઓ. આશ્રમ છે, ટ્રસ્ટ છે, હેલિકૉપ્ટર છે, સ્વિસ બૅન્કનાં ખાતાં છે. એકને બળાત્કારના આરોપમાં જેલ થઈ, બીજો કરોડોની જમીન દબાવીને બેઠો છે, ત્રીજો 'કોરોનાની દવા' વેચીને અબજપતિ થયો. આ ચારેયના ચરણોમાં મંત્રી બેસે છે, મુખ્યમંત્રી બેસે છે, વડાપ્રધાન બેસે છે. બુદ્ધ હોત તો ફરી એકવાર ઘર છોડીને નીકળી જાત — આ વખતે આશ્રમથી.

અને વચ્ચે પિસાય છે — સામાન્ય માણસ. હિંદુ પણ, મુસ્લિમ પણ, શીખ પણ, ખ્રિસ્તી પણ. જેને રોટી જોઈએ છે, કામ જોઈએ છે, બાળકની સ્કૂલની ફી ભરવી છે, દીકરીનાં લગ્ન કરવાં છે. એને ધર્મ સાથે ઝઘડો નથી. એ સવારે મંદિરે જાય કે મસ્જિદે — કોઈને ફરક પડતો નથી. પણ ટીવી, નેતા, બાબા, અને વૉટ્સઍપ — આ ચારેય મળીને એને સમજાવે છે કે એનો દુશ્મન બાજુવાળો ગરીબ છે, ઉપરવાળો કરોડપતિ નહીં.

ગૌતમ બુદ્ધ કહેતા — 'અપ્પ દીપો ભવ.' પોતાનો દીવો પોતે બન. પણ આજે દીવો બનવું ખતરનાક છે. કારણ કે દીવો પ્રકાશ આપે છે, અને પ્રકાશમાં સત્ય દેખાય છે, અને સત્ય — સત્ય તો આજકાલ 'રાષ્ટ્રવિરોધી' શ્રેણીમાં આવે છે.

ધર્મ અફીણ નથી, એમ માર્ક્સ ખોટો હતો. ધર્મ પેટ્રોલ છે. અને રાજકારણ દીવાસળી. બાકીનું કામ પવન કરે છે — અને ભારતમાં પવન હંમેશાં ચૂંટણીની દિશામાં જ વહે છે.

એક દિવસ આ બધું શમશે? કદાચ. પણ ત્યાં સુધીમાં કેટલાંક ઘર બળી ગયાં હશે, કેટલાંક બાળકો અનાથ થયાં હશે, કેટલાંક પત્રકાર જેલમાં હશે, કેટલાંક કવિ કબરમાં હશે. અને કોઈક ટીવી એન્કર — જે આજે ચીસો પાડે છે — ઘરડો થઈને પૌત્રને વાર્તા કહેશે: 'બેટા, મેં મારા જમાનામાં દેશ બચાવ્યો હતો.'

પૌત્ર પૂછશે — 'કોનાથી, દાદા?'

દાદા પાસે જવાબ નહીં હોય. કારણ કે સાચો જવાબ એક જ છે — 'મારી પોતાની TRPથી.'