ભગવાં રાજકારણ: ધર્મની દુકાન અને સત્તાનો ત્રાજવો

# ભગવાં રાજકારણ: ધર્મની દુકાન અને સત્તાનો ત્રાજવો

*— પરાગ રતનપરા*

ભારત. વિશ્વગુરુ. સહિષ્ણુતાની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્'નો દેશ. પાઠ્યપુસ્તકોમાં આ જ લખ્યું છે, નેતાઓ મંચ પરથી આ જ બોલે છે, અને વિદેશી મહેમાન આવે ત્યારે એમના ગળામાં ચંદનનો હાર નાખીને આ જ મંત્ર ગુંજવાય છે. સરસ વાત છે. સાંભળવી ગમે એવી છે. પણ એક પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત કરીએ — જો આ દેશ આટલો સહિષ્ણુ છે, તો ટીવી ખોલતાં જ કોઈને કોઈ 'બાબા' કેમ બૂમો પાડતા દેખાય છે કે હિન્દુ ખતરામાં છે?

ધર્મ ખતરામાં હોય એ સમજાય. પણ ૮૦ ટકા બહુમતી ધરાવતો ધર્મ ખતરામાં હોય — આ ગણિત કયા શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે? મહાભારતમાં? ગીતામાં? ઉપનિષદમાં? ના. આ ગણિત ફક્ત એક જ શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે — ચૂંટણીના ઢંઢેરામાં.

***

ભારતમાં ધર્મ અને રાજકારણનું લગ્ન ક્યારે થયું? તારીખ ચોક્કસ નથી, પણ મંડપ ક્યારે બંધાયો એ ખબર છે. અંગ્રેજ આવ્યો ત્યારથી. એણે વસ્તીગણતરી શરૂ કરી. હિન્દુ કેટલા, મુસલમાન કેટલા, શીખ કેટલા, ખ્રિસ્તી કેટલા. આંકડાઓ કાગળ પર ઊતર્યા. અને આંકડા ઊતરે એટલે રાજકારણ જન્મે. કારણ કે રાજકારણનું એક જ સત્ય છે — જેની સંખ્યા વધારે, એનો અવાજ ઊંચો. જેનો અવાજ ઊંચો, એની સત્તા મોટી.

અંગ્રેજ ગયો. આઝાદી આવી. બંધારણ લખાયું. સેક્યુલરિઝમનો શબ્દ પણ પછી ઘુસાડાયો — ઇન્દિરાજીએ ૧૯૭૬માં, કટોકટી દરમિયાન. વિચિત્ર વાત છે — લોકશાહી રદ કરીને સેક્યુલરિઝમ લખાયું. ભારતીય રાજકારણનો આ વિરોધાભાસ જન્મજાત છે.

પણ ખેલ તો પહેલાંથી ચાલતો હતો. નહેરુ મંદિરોના ઉદ્‌ઘાટનમાં જતા અને 'મંદિર ઉદ્યોગ' પર ભાષણ આપતા. ઇન્દિરાએ કેદારનાથથી માંડીને વૈષ્ણોદેવી સુધી દર્શન કર્યાં અને 'ગરીબી હટાવો'નું સૂત્ર આપ્યું. રાજીવે શાહબાનો કેસમાં મુસ્લિમ રૂઢિવાદીઓને રાજી કર્યા, પછી બાબરી મસ્જિદનું તાળું ખોલાવીને હિન્દુઓને રાજી કરવા નીકળ્યા. બંને પક્ષને રાજી કરવાની ઉતાવળમાં બંને પક્ષને નારાજ કરી બેઠા. અને પછી? પછી તો ઇતિહાસ છે.

***

૧૯૯૨. ૬ ડિસેમ્બર. અયોધ્યા. એક ઢાંચો પડ્યો. એની સાથે જ ભારતીય રાજકારણનો એક ઢાંચો પણ પડ્યો — એ ઢાંચો જેમાં ધર્મ અંગત હતો અને રાજકારણ જાહેર. હવે બંને એક થઈ ગયાં. હવે મંચ પર નેતા ઊભો હોય કે સાધુ — ફરક પડતો નથી. બંને એક જ ભાષા બોલે છે. બંને એક જ ટાર્ગેટ સાધે છે. ફરક બસ એટલો — એક ખાદી પહેરે છે, બીજો ભગવું.

ભારતમાં સાધુ એટલે શું? શાસ્ત્ર પ્રમાણે — સંસારત્યાગી. જેણે માયા છોડી, મોહ છોડ્યો, સત્તાની લાલસા છોડી. એ વૃક્ષ નીચે બેસે, ભિક્ષા માગે, મૌન રાખે. પણ આજનો સાધુ? એનું આશ્રમ એરકન્ડિશન્ડ છે. એનો રથ મર્સિડિઝ છે. એની ભિક્ષા હવાલામાં છે. એનું મૌન — માત્ર ત્યારે જ, જ્યારે સરકાર એના આશ્રમ પર દરોડો પાડે. એ સિવાય એ સતત બોલે છે. યુટ્યુબ પર, ટીવી પર, ચૂંટણીના મંચ પર. એને ધ્યાન કરવાનો સમય નથી, કારણ કે એણે 'ધ્યાન ખેંચવા'નું છે.

આસારામ જેલમાં છે. રામરહીમ જેલમાં છે. નિત્યાનંદે પોતાનો દેશ બનાવી લીધો છે — 'કૈલાસા'. ગૂગલ મેપ પર શોધશો તો નહીં મળે, પણ એના ભક્તોના માથામાં એ દેશ વસેલો છે. આ દેશની ખાસિયત એ છે કે અહીં માણસ ગમે તેટલો પાખંડી હોય, એને 'બાબા' કહેવાય એટલે પવિત્ર. 'સ્વામી' કહેવાય એટલે સત્યવાદી. 'શ્રી શ્રી' કહેવાય એટલે બેવડો સત્યવાદી. શબ્દ બદલાય, ધંધો એ જ.

***

હવે મુસ્લિમ પક્ષે જોઈએ. એ લોકોએ આ રમત શીખવામાં વાર ન લગાડી. મૌલવી ફતવા બહાર પાડે, 'ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડ' અલગ કાયદાની માગણી કરે, અને કોઈ પણ સુધારાનો પ્રસ્તાવ આવે એટલે 'ઇસ્લામ ખતરામાં' — એ જ જૂનો રાગ, બસ રાગી બદલાય. ઓવૈસી સાહેબ ટોપી પહેરીને સંસદમાં ભાષણ કરે, અને ભાગવત સાહેબ શાખામાં જઈને પ્રણામ કરે. બંને એકબીજાના અસ્તિત્વ પર નભે છે. ઓવૈસી ન હોય તો ભાગવતને કોનો ડર બતાવવો? અને ભાગવત ન હોય તો ઓવૈસી પાસે કયો મુદ્દો રહે? બંને પરસ્પર પૂરક છે. સ્ટેજ પર સામસામે, પણ પડદા પાછળ એક જ નિર્માતા.

શીખ પક્ષે ભિંડરાંવાલે આવ્યા હતા. જૈન પક્ષે શાંત છે, કારણ કે જૈનોની સંખ્યા રાજકીય દ્રષ્ટિએ નગણ્ય છે. બૌદ્ધ પક્ષે આંબેડકરનો વારસો છે, પણ એ પણ હવે 'દલિત વોટબેન્ક'ની કિંમતમાં વેચાય છે. ખ્રિસ્તી પક્ષે ચર્ચ પર હુમલા થાય છે, પાદરી પર હુમલા થાય છે, પણ મીડિયાને સમય નથી.

***

સૌથી મોટો વિરોધાભાસ આ છે — ભારતીય મતદાતા. એ સવારે મંદિર જાય, બપોરે દરગાહ જાય, સાંજે ગુરુદ્વારામાં લંગર ખાય, અને રાત્રે ટીવી પર 'બીજા ધર્મના ખતરા'નું ભાષણ સાંભળીને તાળીઓ પાડે. એ કહે છે કે એ સહિષ્ણુ છે, અને પડોશીની જાતિ પૂછ્યા વગર એને મકાન ભાડે નથી આપતો. એ કહે છે કે 'સૌ એક છે', અને દીકરીના લગ્ન 'સ્વજાતિ'માં જ કરે છે. એ 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્' ગાય છે, અને વોટ્સએપ પર દિવસની પચાસ ફોરવર્ડ કરે છે જેમાં બીજા ધર્મના લોકો રાક્ષસ તરીકે ચીતરાયા છે.

આ માણસ હિપોક્રિટ નથી. એ માત્ર ભારતીય છે. એની પાસે એક સાથે બે-ત્રણ સત્યો રાખવાની અદ્‌ભુત ક્ષમતા છે. ગીતામાં કૃષ્ણે કહ્યું હતું 'સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય' — બધા ધર્મો છોડ. ભારતીય મતદાતાએ એનો અર્થ એ કાઢ્યો — બધા ધર્મો એક સાથે પકડ, જે વખતે જેની જરૂર પડે એનો ઉપયોગ કર.

***

ટીવી ડિબેટ ખોલો. નવ વાગે. દસ માણસ બેઠા છે. દરેકના માથે કંઈક છે — ટોપી, તિલક, પાઘડી, ક્રોસ. એન્કર બૂમો પાડે છે, મહેમાનો બૂમો પાડે છે, દર્શક ઘરે બેસીને બૂમો પાડે છે. અંતે જાહેરાત આવે છે — પાચનશક્તિ માટેની ચૂર્ણની. સરસ. ધર્મ અને પાચન — બંને ભારતીય ટીવીના સ્થાયી વિષયો. બંનેની સમસ્યા પણ એક સરખી — અતિશય સેવનથી જ બગડ્યું છે.

***

બુદ્ધ કહેતા હતા — મધ્યમ માર્ગ. ગાંધી કહેતા હતા — સર્વધર્મ સમભાવ. વિવેકાનંદ કહેતા હતા — 'હું એવા ધર્મનો અનુયાયી છું જેણે દુનિયાને સહિષ્ણુતા શીખવી.' ત્રણે મહાપુરુષોનાં ચિત્રો આજે પણ સરકારી કચેરીઓમાં ટાંગેલાં છે. ફ્રેમ સુંદર છે, કાચ ચોખ્ખો છે, વિચારો ધૂળ ખાય છે.

ધર્મ જ્યારે મંદિરમાંથી નીકળીને મતપેટીમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે એ ધર્મ રહેતો નથી — એ ધંધો બની જાય છે. અને ધંધામાં નફો હોય છે, ભક્તિ નથી હોતી. ભારતે આ ધંધો છેલ્લા ત્રીસ વર્ષમાં એટલી ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યો છે કે હવે આપણે ગર્વથી કહી શકીએ — વિશ્વગુરુ. હા, સાચું જ છે. ધર્મને વેચવાનો ગુરુ દુનિયામાં આપણા જેવો બીજો કોઈ નથી.

બાકી, રામ ક્યાં છે એ કોઈને ખબર નથી. રહીમ ક્યાં છે એ પણ કોઈને ખબર નથી. ખબર ફક્ત એટલી છે — બંનેના નામે વોટ મળે છે. અને જ્યાં સુધી વોટ મળે છે, ત્યાં સુધી બંને જીવતા રહેશે. મતપેટીમાં. ટીવી સ્ટુડિયોમાં. ચૂંટણીના પોસ્ટર પર.

મંદિરમાં નહીં. મસ્જિદમાં નહીં. હૃદયમાં તો બિલકુલ નહીં.