ભૂખ જે આપણી સાથે જ મરે છે

**Gujarati Title:** ભૂખ જે આપણી સાથે જ મરે છે

---

માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. કૂતરો પેટ ભરાય એટલે સૂઈ જાય છે. માણસ પેટ ભરાય પછી પ્લોટ ખરીદે છે. પ્લોટ પછી બંગલો, બંગલા પછી ફાર્મહાઉસ, અને ફાર્મહાઉસ પછી — હાર્ટ એટેક. છતાં પણ ICU માં સૂતાં સૂતાં એ પૂછે છે: "શેરબજાર કેમ ચાલે છે?"

આ ઈચ્છાનો રોગ છે. અને એની કોઈ રસી નથી.

મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણું મગજ સુખ માટે નહીં, સુખની *શોધ* માટે બનેલું છે. ડોપામીન નામનું રસાયણ મળ્યા પછી નહીં, મળવાની *આશા* વખતે છૂટે છે. એટલે જ નવો ફોન હાથમાં આવે એ પહેલાં જેટલો આનંદ હોય છે, એટલો ખોલ્યા પછી નથી હોતો. ખોલ્યા પછી તરત આપણે આવતા મોડલની જાહેરાત જોવા લાગીએ છીએ. મગજ આપણને કહે છે — "હજી નહીં, હજી થોડું આગળ." અને આપણે આખી જિંદગી એ "થોડું આગળ" ના પાછળ દોડીએ છીએ, જેમ ગધેડાની આગળ ગાજર લટકાવ્યું હોય.

ફ્રોઈડ કહેતો કે માણસની અંદર એક અંધારો ભોંયરો છે — અચેતન મન. ત્યાં આપણી બધી દબાયેલી ભૂખ રહે છે. બહાર આપણે કહીએ છીએ "મને પૈસાનો મોહ નથી," અને અંદરથી ભાઈના પ્લોટના ભાવ ગૂગલ કરીએ છીએ. આ અચેતન મન એ સાચો માલિક છે, આપણે તો ફક્ત એના ડ્રાઈવર છીએ. અને ડ્રાઈવરને ક્યારેય ખબર નથી હોતી કે માલિક ક્યાં જવા માંગે છે.

ગૂઢ વિદ્યાઓ — તંત્ર, કબાલા, ગુપ્ત પરંપરાઓ — બધી એક જ વાત જુદી જુદી ભાષામાં કહે છે: માણસ અધૂરો જન્મે છે અને પોતાની અધૂરપ વસ્તુઓથી ભરવા મથે છે. અંદરનું ખાલીપણું બહારના સામાનથી ભરાતું નથી, પણ આપણે પ્રયત્ન છોડતા નથી. જેમ કાણાવાળી ડોલમાં પાણી ભરવું. ડોલ ક્યારેય ભરાતી નથી, પણ કૂવો જરૂર ખાલી થાય છે. એ કૂવો એટલે આપણી જિંદગી.

હવે ધર્મોની વાત કરીએ. ચારેય મોટા ધર્મોએ આ રોગનું નિદાન કરેલું છે — હજારો વર્ષ પહેલાં. પણ દર્દીએ દવા લીધી નથી.

**હિન્દુ ધર્મ** કહે છે — તૃષ્ણા. ગીતામાં કૃષ્ણ કહે છે કે ઈચ્છા અગ્નિ જેવી છે, જેમાં ઘી નાખો એમ વધે. આપણે ગીતા ઘરમાં રાખીએ છીએ — પૂજાના કબાટમાં, પ્લાસ્ટિકના કવરમાં — અને દિવાળીએ એની સામે જ લક્ષ્મી પાસે "વધારે" માંગીએ છીએ. ભગવાન પણ મૂંઝાતા હશે કે આ પુસ્તક વાંચવા આપ્યું હતું, ચડાવવા નહીં.

**બૌદ્ધ ધર્મ** તો આખો આ એક જ પ્રશ્ન પર ઊભો છે. બુદ્ધનું બીજું આર્યસત્ય: દુઃખનું કારણ તૃષ્ણા છે. બુદ્ધે મહેલ છોડ્યો ત્યારે એ સમાધાન શોધવા નીકળ્યા હતા. આજે આપણે બુદ્ધની મૂર્તિ ડ્રોઈંગરૂમમાં મૂકીએ છીએ — ઈન્ટીરિયર ડેકોરેશન માટે. પચાસ હજારની. વૈરાગ્યની મૂર્તિ પણ આપણે EMI પર ખરીદીએ છીએ.

**ઈસ્લામ** કહે છે — હિર્સ, લાલચ. હદીસમાં કહ્યું છે કે માણસને સોનાની એક ખીણ મળે તો એ બીજી માંગશે, અને એનું પેટ ફક્ત કબરની માટી જ ભરી શકશે. કેટલી સીધી વાત! પેટ માટીથી જ ભરાવાનું છે, પણ ત્યાં સુધી આપણે એને દુનિયાથી ભરવાનો નિષ્ફળ પ્રયોગ ચાલુ રાખીએ છીએ.

**ખ્રિસ્તી ધર્મ** કહે છે — લોભ પાપ છે, અને "માણસ આખી દુનિયા મેળવે પણ પોતાનો આત્મા ખોઈ બેસે તો શું ફાયદો?" આપણો જવાબ સ્પષ્ટ છે: "પહેલા દુનિયા તો મેળવવા દો, આત્માનું પછી જોઈશું." આત્મા આપણા માટે રિટાયરમેન્ટ પ્લાન છે — સાઠ પછીનો વિષય.

ચારેય ધર્મ એક જ વાત કહે છે, અને ચારેયના અનુયાયીઓ એક જ કામ કરે છે — ધર્મસ્થાનમાં જઈને વધારે માંગવાનું. મંદિર, મસ્જિદ, ચર્ચ, દેરાસર — બધા આપણા માટે માંગણીપત્રક જમા કરાવવાની બારીઓ છે. ઈશ્વરે ઈચ્છા છોડવાનું કહ્યું, અને આપણે ઈશ્વર પાસે જ ઈચ્છાઓનું લિસ્ટ લઈને પહોંચ્યા. આનાથી મોટી કૉમેડી બ્રહ્માંડમાં બીજી કઈ હોય?

અને ઊંડું, અંધારું કારણ? મૃત્યુનો ડર. અચેતન મનમાં ઊંડે ઊંડે આપણને ખબર છે કે એક દિવસ આપણે નહીં હોઈએ. એ વિચાર એટલો અસહ્ય છે કે આપણે એને દબાવવા આખી જિંદગી ઘોંઘાટ કરીએ છીએ — ખરીદી નો ઘોંઘાટ, પ્રમોશનનો ઘોંઘાટ, "મારો દીકરો અમેરિકામાં છે" નો ઘોંઘાટ. દરેક નવી વસ્તુ એ મૃત્યુ સામે ફેંકેલો નાનો પથ્થર છે. મૃત્યુને કંઈ ફરક પડતો નથી, પણ આપણને ફેંકતા રહેવાથી હિંમત રહે છે.

માણસ વસ્તુઓ ભેગી નથી કરતો — એ પુરાવા ભેગા કરે છે કે "હું હતો." બંગલા પર નામની તકતી એ કબરના પથ્થરનું એડવાન્સ બુકિંગ છે.

અંતે સ્મશાનમાં બધા સરખા. ત્યાં કોઈ પૂછતું નથી કે કેટલા બેડરૂમ હતા. છતાં સ્મશાનમાંથી પાછા ફરતાં જ ગાડીમાં ચર્ચા શરૂ થાય છે — "એમની મિલકતનું હવે શું થશે?" મરેલાની ઈચ્છા પૂરી થઈ કે નહીં એ ખબર નથી, પણ જીવતાની ઈચ્છા ત્યાં જ, સ્મશાનના દરવાજે, નવો જન્મ લે છે.

**Real but Weird Facts:**
- વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કહે છે કે લોટરી જીતનારા લોકો એક-બે વર્ષમાં લગભગ એટલા જ સુખી (કે દુઃખી) હોય છે જેટલા જીતતા પહેલાં હતા. મગજ દરેક સુખને "નોર્મલ" બનાવી દે છે — આને hedonic treadmill કહે છે. ટ્રેડમિલ પર દોડો ગમે તેટલું, પહોંચો ક્યાંય નહીં.
- ડોપામીન વાસ્તવમાં "આનંદ"નું નહીં, "અપેક્ષા"નું રસાયણ છે — વસ્તુ મળે એ પહેલાં એ સૌથી વધુ છૂટે છે. એટલે ઓનલાઈન શોપિંગમાં ઓર્ડર કરવાની મજા ડિલિવરી કરતાં વધારે હોય છે.
- ઇજિપ્તના રાજાઓ પિરામિડમાં સોનું, ખુરશીઓ, ખાવાનું — બધું સાથે લઈને દટાયા, પરલોકમાં કામ આવશે એમ માનીને. હજારો વર્ષ પછી એ બધું મ્યુઝિયમમાં છે, અને આપણે ટિકિટ લઈને એ જોવા જઈએ છીએ. સાથે કંઈ ગયું નહીં — આપણી પાસે આના કરતાં જૂનો પુરાવો બીજો કયો જોઈએ?

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#Desire #HumanNature #Satire #GujaratiLiterature #તૃષ્ણા #ઈચ્છા #ગુજરાતીનિબંધ #જીવન