દસ મૌલિક ગઝલો — મનના ઊંડાણના રહસ્યો

# દસ મૌલિક ગઝલો — મનના ઊંડાણના રહસ્યો

*(બધીમાં મક્તા "પરાગ" તખલ્લુસ સાથે)*

---

## ૧. અંદરનો જંગલી — (Id / ઇચ્છાશક્તિનું મૂળ)

અંદર એક જાનવર છે જે સૂતું ય ભૂખ્યું છે,
જન્મથી ભેગું આવ્યું છે — એ બીજા લોક જેવું છે.

એને ન ખબર સારું શું, ન સમજ ખરાબ શું,
બસ "જોઈએ, અત્યારે જોઈએ" — એનું પ્રાણવચન એવું છે.

સભ્યતાની ઓઢણી નીચે એ શ્વાસ લઈ રહ્યું,
ઘડીક ભૂલ થાય કે બહાર કૂદી આવે — એવું છે.

સપનામાં આવે છે નગ્ન થઈને, દિવસે છૂપાય,
માણસનું અડધું અસ્તિત્વ — આ પશુ જેવું છે.

પરાગ, જેણે અંદરના એ પ્રાણીને ઓળખ્યું,
એ જાણે સભ્યતાનું પહેલું પાઠ શું છે.

---

## ૨. કડક ન્યાયાધીશ — (Superego / અંતરાત્મા)

અંદર એક ન્યાયાધીશ બેઠો, બોલ્યા વિના સુણે બધું,
માતા-પિતાનો અવાજ — બાળપણથી ઊછર્યો જે, એ કાળો લાગે છે.

નાની ભૂલ ય માફ ના કરે, કડક ચુકાદો આપે,
"તું આવો નથી, તું એવો હોવો જોઈએ" — એ ઠપકો લાગે છે.

બેમાંથી એક — ઇચ્છા કે આદર્શ — બેય વચ્ચે પીસાય જીવ,
શાંતિ નહીં, સંતોષ નહીં — બસ અપરાધ બોજ લાગે છે.

ધર્મ, સમાજ, શરમ, પાપ — બધું એક જ દીવાનની પેનમાંથી નીકળ્યું,
જેનો ચુકાદો કદી ન ટળે — એ દંડ બહુ કઠોર લાગે છે.

પરાગ, એ ન્યાયાધીશને જે દિવસે મિત્ર બનાવે,
એને જ સાચી આઝાદી ને મુક્તિનો માર્ગ લાગે છે.

---

## ૩. વચ્ચેનો વટેમાર્ગુ — (Ego / સ્વ)

એક તરફ ભૂખ છે જંગલી, બીજી તરફ દીવાલ,
વચ્ચે ઊભો હું — બન્નેને સંભાળતો રહું છું.

નીચેથી અવાજ: "લઈ લે!" — ઉપરથી: "ના, એ પાપ છે!",
બંનેને સાંભળી, બંનેને સમજાવતો રહું છું.

દુનિયા સામે મોં બતાવવું છે એક જ ચહેરો,
અંદર દસ ચહેરા છે — જેને છુપાવતો રહું છું.

ઢાલ ને તલવાર બંને સાથે લઈ લડું છું રોજ,
ઘા લાગે છે બંને તરફથી — એ સહેતો રહું છું.

પરાગ, આ વચલો માણસ જે હેરાન થાય નિત્ય,
એ જ તો "હું" છું — જેને નામે ઓળખાવતો રહું છું.

---

## ૪. દબાવેલું સત્ય — (Repression / દમન)

જે કહી શકાતું ન'તું, એ ઊંડું દાટી દીધું છે,
કબર પર ફૂલ ઉગાડ્યા — પણ હાડકું જાગતું છે.

ભૂલી ગયો છું એમ માનું છું, પણ ભૂલ્યો નથી ખરેખર,
રાત પડે ત્યારે એ સ્વપ્ને આવી ઊભું છે.

ઘા રુઝાયો નહીં, ઉપરથી ચામડી ચઢી ગઈ બસ,
અંદર હજી લોહી ટપકે છે — એ સાચું છે.

જીભે લાવ્યા વિના જે વાત દાટી, એ બોલે છે બીજી રીતે —
કંપારી, ભય, ગુસ્સો — બધું એનું જ કહેણ છે.

પરાગ, જે દાટ્યું એને એક દિ' ખોદી બહાર કાઢ,
ત્યારે જ અંદરનું અંધારું ઓછું થાવાનું છે.

---

## ૫. બીજા પર ઢોળવું — (Projection / પ્રક્ષેપણ)

મારામાં જે ખૂટતું'તું, એ બીજામાં જોયું મેં,
અરીસામાં દેખાતું ન'તું — તો શાખામાં ખોળ્યું મેં.

જે ઇચ્છા મારી અંદર હતી, એને પાપ કહી વખોડી,
પણ જે પાડોશી ઇચ્છે એ જોઈ — એના પર આક્રોશ કર્યો મેં.

ચોર પોતે હોઉં ને બીજાને ચોર કહી ચીસ પાડું,
અંદરનું છુપાવવાનું આ સહેલું ગણિત કર્યું મેં.

ગુસ્સો, ઈર્ષ્યા, દ્વેષ — બધું પોતાનું જ હતું,
પાછળ ઊભેલા સામેવાળા પર થોપી દીધું મેં.

પરાગ, જે દિવસે દર્પણ સામે સાચું ઊભો રહું,
એ દિવસે બીજા પર દોષ નાખવાનું છોડી દીધું મેં.

---

## ૬. ખોટા દ્વાર પર ટકોરો — (Displacement / સ્થાનાંતર)

બૉસે ખીજવ્યો ઓફિસે, ઘરે પત્ની પર ગુસ્સો કર્યો,
પત્નીએ બાળક પર બૂમ, બાળકે કૂતરાને માર્યો.

જે સામે લડી શકાતું ન'તું એની સામે થયો ચૂપ,
જે નબળો હાથમાં આવ્યો, એના પર હાથ ઉઠાવ્યો.

આગ લાગી'તી જંગલમાં — ધુમાડો પહોંચ્યો આંગણે,
મૂળ કારણ દૂર રહ્યું, અડખે-પડખેને સળગાવ્યો.

આ કેવું વિચિત્ર છે — દર્દ ક્યાંનું, ઘા ક્યાં લાગે,
ખોટા દરવાજે ટકોરા — કોઈએ ક્યારેય ન જવાબ આપ્યો.

પરાગ, મૂળ ઝખમને ઓળખ, ત્યાં જ મલમ લગાવ,
વર્ષોનો દૂધનો બદલો, ક્યારે પાણીએ ચૂકવ્યો?

---

## ૭. ઊંચે ઉઠેલી આગ — (Sublimation / ઉત્કર્ષણ)

જે આગ બાળવા આવી'તી, એ દીવો બની ગઈ,
જે લોહીમાં તોફાન હતું, એ કવિતા બની ગઈ.

ઇચ્છાને મારી નાખવી ન'તી, એને રસ્તો આપ્યો બીજો,
જ્યાં નીચે વહેવાની હતી, ત્યાં ઉપર ચઢી ગઈ.

ક્રોધ બન્યો ન્યાય-યુદ્ધ, વાસના બની ભક્તિ,
જે ઊર્જા વિનાશક હતી, એ સર્જક બની ગઈ.

શિલ્પી, ગાયક, કવિ, સંત — સૌની અંદર એ જ વાત,
અંદરનું તોફાન જેણે સુંદરતામાં વાળી લીધું.

પરાગ, જે ફૂલ ખીલ્યું છે એ કાદવ વિના ન ખીલત,
ઊંડી ગંદકી હતી તળિયે — એ જ તો સુવાસ બની ગઈ.

---

## ૮. આંખ બંધ કરીને ના પાડવું — (Denial / અસ્વીકાર)

સામે મોત ઊભું છે ને હું કહું — "હજી વાર છે,"
આંખો મીંચી રાખું છું — તો માનું, બધું સાર છે.

રોગ ઘેરાયેલો અંદર, રિપોર્ટ ફાટી ફેંકી દીધો,
"મને કાંઈ નથી થયું" — એવું કહું તો ઓર છે.

પતિ બેવફા નીકળ્યો — પણ હું જોવા ન માંગતી,
"એવું ન હોય, એ મારો છે" — આ મોટી તડ છે.

દારૂ, જુગાર, વ્યસન — બધાની પાછળ એક જ સ્વર,
"મને લત નથી, હું તો ઇચ્છું ત્યારે છોડી શકું" — આ જૂઠ છે.

પરાગ, જે સામે છે એને "છે" કહેવાનું શીખ,
ન કહીએ તો ય એ રહેવાનું જ — આ તો નિયમ છે.

---

## ૯. માતાનો છાંયો લંબાયો — (Oedipus Complex — metaphorically veiled)

પ્રથમ પ્રેમ જે માતૃ-ખોળે મળ્યો, એ ભૂલાય ન કદી,
પછી મળે જે સ્ત્રી, એમાં એ જ છાંયો શોધતો રહે છે.

પિતા સામે એક ગૂઢ સ્પર્ધા — બાળપણે જાગી'તી,
મોટો થયો પણ એ ભય-સ્પર્ધા અંદર રહે છે.

પત્નીમાં મા દેખાય તો પ્રેમ, ન દેખાય તો ઝઘડો,
પુરુષ ન જાણે — એ કોને શોધતો ફરતો રહે છે.

જે સંબંધ પ્રથમ હતો, એનું મોડેલ બન્યું કાયમી,
દરેક નવી મુલાકાતમાં એ જ પડછાયો રહે છે.

પરાગ, બાળપણની માટી જેવી ભીની રહી ગઈ અંદર,
એના પર જે ઊગે છે — એ ચાહત તો હવે બને છે.

---

## ૧૦. રાતનાં સંદેશાઓ — (Dream Interpretation / સ્વપ્નશાસ્ત્ર)

દિવસે ન કહી શક્યો એ વાત સપનામાં ય કહેવાય છે,
અંદરની ટપાલ રાતે જ ઘર ભણી આવી જાય છે.

ઇચ્છા જે દબાવેલી, એ વેશ બદલી આવે,
ક્યારેક સાપ, ક્યારેક પાણી — રૂપક થઈ દેખાય છે.

સપનું જૂઠું નથી ક્યારે — એ સત્યનું બીજું નામ,
જેને જાગીને કહી ન શકો, એ ઊંઘીને કહેવાય છે.

ઊડવાનું, પડવાનું, ભાગવાનું — સૌ સપનામાં અર્થ ભરે,
તમારું જીવન જે ગૂંચવાયું છે, ત્યાંનો નકશો દોરાય છે.

પરાગ, સવારે ઊઠો ત્યારે એ સંદેશો ખોલી વાંચો,
રાતે મળેલો પત્ર — એ જ તો અંદરનું સત્ય કહેવાય છે.

---

**નોંધ:** દસેય ગઝલોમાં દસ જુદા જુદા મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલો — *ઇડ, સુપરઇગો, ઇગો, દમન, પ્રક્ષેપણ, સ્થાનાંતર, ઉત્કર્ષણ, અસ્વીકાર, ઈડિપસ-ગ્રંથિ, ને સ્વપ્ન-વિશ્લેષણ* — ગુપ્ત, રૂપકાત્મક, ને કાવ્યાત્મક રીતે ગૂંથ્યા છે. કોઈ નામ લીધા વિના, બસ અનુભવ ને છબીઓ દ્વારા. પ્રત્યેક ગઝલની મક્તામાં *પરાગ* તખલ્લુસ છે.

જો કોઈ વિશિષ્ટ ગઝલ પર વધુ શેર ઉમેરવા, છંદ ચકાસવા, કે આસ્વાદ લખવા ઇચ્છો તો જણાવજો.