ઈચ્છા: પેલો ટૂંકો શબ્દ જે આખી જિંદગી લાંબી કરે છે

**ઈચ્છા: પેલો ટૂંકો શબ્દ જે આખી જિંદગી લાંબી કરે છે**
**(Desire: The Short Word That Makes Life So Long)**

**— પરાગ રતનપરા**

માણસ સવારે ઊઠે છે ત્યારે એની આંખ ખૂલે એ પહેલાં એની ઈચ્છા ખૂલી જાય છે. ચા જોઈએ. ચા મળે તો બિસ્કિટ જોઈએ. બિસ્કિટ મળે તો ફોન જોઈએ. ફોન મળે તો કોઈકનું 'લાઈક' જોઈએ. અને લાઈક મળે તો… પછી લાગે કે આ લાઈક ઓછું છે, પેલા ભાઈને તો ત્રણસો આવે છે.

આપણે આખી જિંદગી 'ઈચ્છા' નામની એક ગાડીમાં બેઠા છીએ જેની બ્રેક ક્યારેય ફિટ થઈ જ નથી. ડ્રાઈવર આપણે છીએ એવું આપણે માનીએ છીએ, પણ સ્ટિયરિંગ પકડ્યું છે કોઈક બીજાએ. કોણ? ચાલો, થોડું ઊંડું ઊતરીએ.

**મગજનો દગો**

પહેલી વાત: ઈચ્છા મળવાથી નથી શમતી, મળવાની આશાથી વધે છે. મગજમાં જે ડોપામીન નામનું રસાયણ છે એ 'મળ્યું' ત્યારે નહીં, 'મળવાનું છે' ત્યારે ઉછળે છે. એટલે લગ્નની ખરીદી કરવામાં જે મજા છે એ લગ્નમાં નથી. કાર બુક કરાવવામાં જે રોમાંચ છે એ ડિલિવરી પછી ત્રીજા મહિને ટ્રાફિકમાં નથી. વૈજ્ઞાનિકો એને 'wanting' અને 'liking' ના ફરક તરીકે ઓળખે છે — જોઈએ છે ઘણું, ગમે છે થોડું. મગજ સેલ્સમેન છે, ગ્રાહક નહીં.

બીજી વાત, જે વધારે ડંખે એવી છે: આપણી અડધાથી વધારે ઈચ્છાઓ આપણી છે જ નહીં. ફ્રેન્ચ વિચારક રેને જિરાર્ડે કહ્યું કે માણસને કોઈ વસ્તુ એટલે નથી જોઈતી કે એ વસ્તુ સારી છે; એટલે જોઈએ છે કે બીજાને એ જોઈએ છે. બાજુવાળાનું ઘર જોઈને દીકરાને એન્જિનિયર બનાવવાની ઈચ્છા થાય છે. મામાના દીકરાનું કેનેડા જોઈને પોતાનું અમદાવાદ નાનું લાગે છે. ઈચ્છા ચેપી રોગ છે — અને વૉટ્સએપ સ્ટેટસ એનું વાયરસ.

ત્રીજી વાત: ઈચ્છા ખરેખર 'ખૂટવા'ની લાગણી છે. જે માણસ પોતાને પૂરો માને છે એને કંઈ જોઈતું નથી. જેને અંદરથી લાગે છે કે 'હું કંઈક ઓછો છું' એ બહાર દોડે છે — ડિગ્રી, બંગલો, પદ, અનુયાયીઓ. કપડાં આપણે ઠંડી માટે નથી લેતા, ઠાલાપણું ઢાંકવા લેતા છીએ. અને ઢાંકણ ગમે તેટલું મોંઘું હોય, ખાડો તો એનો એ જ રહે છે.

**ગુપ્ત વાત: ઈચ્છા ખરાબ નથી, ખોટી દિશામાં છે**

હવે થોડી ગુપ્ત વાત. ઋગ્વેદનું નાસદીય સૂક્ત કહે છે કે સૃષ્ટિના પ્રારંભમાં જે પહેલું બીજ ફૂટ્યું એ 'કામ' હતું — ઈચ્છા. એટલે કે આખું બ્રહ્માંડ એક ઈચ્છામાંથી નીકળ્યું છે. ઈચ્છા સર્જનની ઊર્જા છે. જે ઊર્જાથી બાળક જન્મે છે, ગીત રચાય છે, દવા શોધાય છે — એ જ ઊર્જાથી માણસ પડોશીની કાર પર સ્ક્રેચ પણ પાડે છે. ઊર્જા એક છે, નળ અલગ છે.

અને ઉચ્ચ વાત આ છે: દરેક નાની ઈચ્છા પાછળ એક મોટી ઈચ્છા છુપાયેલી છે. તમે પૈસા નથી માંગતા, સલામતી માંગો છો. તમે લાઈક નથી માંગતા, 'હું છું' એની સાબિતી માંગો છો. તમે નવી કાર નથી માંગતા, એ ક્ષણ માંગો છો જ્યારે કોઈ કહે 'વાહ'. અને છેલ્લે, દરેક 'વાહ' પાછળ એક એવી શાંતિની ઝંખના છે જે કોઈ શોરૂમમાં નથી મળતી. માણસ અનંતને શોધે છે, અને EMI પર સંતોષ માને છે.

**ત્રણ ધર્મ, એક દર્દી**

ત્રણેય મોટા ધર્મોએ આ જ દર્દી જોયો છે — ફક્ત દવાનાં નામ જુદાં છે.

**હિંદુ દૃષ્ટિ:** ગીતાએ ઈચ્છાની આખી ચેન સમજાવી દીધી છે — વિષયોનું ધ્યાન કરવાથી આસક્તિ, આસક્તિથી કામ, કામ પૂરો ન થાય તો ક્રોધ, ક્રોધથી મોહ, મોહથી બુદ્ધિનો નાશ. આજની ભાષામાં: સ્ક્રોલ કરો, ગમે, જોઈએ, ન મળે, ચીડ, ઝઘડો, બ્લોક. પણ હિંદુ ધર્મ ઈચ્છાને દુશ્મન નથી ગણતો. ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ — ચાર પુરુષાર્થોમાં કામ ત્રીજા નંબરે બિરાજમાન છે. શરત એટલી કે એ ધર્મની લાઈનમાં રહે. કૃષ્ણ ખુદ કહે છે કે ધર્મવિરુદ્ધ ન હોય એવો કામ હું છું. મુશ્કેલી એ છે કે આપણે ત્રીજા નંબરને પહેલા નંબરે બેસાડી દીધો અને પહેલા નંબરને મંદિરની બહાર ચંપલ સાથે મૂકી દીધો.

**ઇસ્લામી દૃષ્ટિ:** કુરાનમાં 'નફ્સ' ની ત્રણ અવસ્થાઓ છે. નફ્સે અમ્મારા — જે હુકમ કરે છે, 'લે, ખા, હડપ કર'. નફ્સે લવ્વામા — જે ખાધા પછી ઠપકો આપે છે, 'આ ન કરવું જોઈતું હતું'. અને નફ્સે મુત્મઈન્ના — શાંત આત્મા, જેને હવે કોઈ હુકમ સંભળાતો નથી. મોટા ભાગની માનવજાત પહેલી અને બીજી અવસ્થા વચ્ચે ઝૂલે છે — સવારે પાપ, રાત્રે પસ્તાવો, બીજી સવારે ફરી પાપ. રમઝાન આખરે શું છે? ઈચ્છાને ત્રીસ દિવસનો કડક ટ્રેનર. ભૂખ લાગે અને તમે ન ખાઓ — એટલે ઈચ્છા સમજી જાય કે માલિક કોણ છે. રૂમીએ ટૂંકમાં કહી દીધું: તમારી ઈચ્છા ઘોડો છે, તમે સવાર છો — પણ મોટા ભાગના લોકોને ઘોડો જ્યાં લઈ જાય ત્યાં જવું ગમે છે.

**ખ્રિસ્તી દૃષ્ટિ:** સંત ઓગસ્ટીને પ્રાર્થનામાં લખ્યું કે 'હે પ્રભુ, તેં અમને તારા માટે બનાવ્યા છે, અને અમારું હૃદય ત્યાં સુધી બેચેન રહેશે જ્યાં સુધી એ તારામાં વિશ્રામ ન પામે.' ખ્રિસ્તી મનોવિજ્ઞાનમાં ઈચ્છા પોતે પાપ નથી; 'ડિસઓર્ડર્ડ' ઈચ્છા પાપ છે — નાની વસ્તુને મોટા પ્રેમથી ચાહવી. સાત ઘાતક પાપ ગણો: લોભ, વાસના, ખાઉધરાપણું, ઈર્ષા, ક્રોધ, આળસ, અભિમાન — સાતેય ઈચ્છાનાં જ સાત રૂપ છે. અને લેખક સી.એસ. લુઈસે એક સુંદર વાત કહી: જો મારી અંદર એવી ઈચ્છા છે જેને આ દુનિયાની કોઈ વસ્તુ સંતોષી શકતી નથી, તો સંભવ છે કે હું બીજી કોઈ દુનિયા માટે બન્યો છું.

ત્રણેય ધર્મ એક જ વાત ત્રણ ભાષામાં કહે છે: ઈચ્છા સીડી છે, પલંગ નથી. એના પર ચડવાનું છે, સૂવાનું નથી.

**અને છતાં…**

આપણે શું કરીએ છીએ? ભગવાનની સામે ઊભા રહીને માંગીએ છીએ: દીકરાની નોકરી, દીકરીનું ઘર, પ્લોટનું ક્લિયરન્સ, હરીફની બરબાદી. જે જગ્યાએ ઈચ્છા છોડવાની હતી ત્યાં ઈચ્છાની યાદી લઈને જઈએ છીએ. મંદિર, મસ્જિદ, ચર્ચ — બધું એમેઝોનનું 'વિશલિસ્ટ' બની ગયું છે. પૂજારીને પૂછો, મૌલવીને પૂછો, પાદરીને પૂછો — સૌથી વધારે ભક્તિ પરીક્ષાના પરિણામ અને પ્રોપર્ટીના સોદા વખતે થાય છે.

અને છેલ્લી કરુણતા: જેની ઈચ્છા પૂરી થાય એ ખુશ થાય? ના. લોટરી લાગેલો માણસ બે વર્ષ પછી લગભગ ત્યાં જ હોય છે જ્યાં પહેલાં હતો. મગજ થર્મોસ્ટેટ છે — બહાર ગમે તે થાય, અંદરનું તાપમાન એ જ. મનોવિજ્ઞાન એને 'hedonic treadmill' કહે છે. ગુજરાતીમાં: દોડો, દોડો, અને એ જ જગ્યાએ ઊભા રહો — પણ પરસેવો સાચો.

તો ઉપાય શું? બક્ષી હોત તો કહેત: ઉપાય જોઈએ છે એ પણ એક ઈચ્છા છે, ભાઈ. પહેલાં એ જુઓ કે તમારી ઈચ્છા તમારી છે કે ઉધાર લીધેલી. પછી જુઓ કે એની નીચે ખરેખર શું જોઈએ છે. અને પછી… ચા પીવો. પણ ચામાં પણ ઈચ્છા હોય છે એ ભૂલશો નહીં.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો:**

• વૈજ્ઞાનિક વોલ્ફ્રામ શુલ્ટ્ઝના પ્રયોગોમાં વાંદરાઓના મગજમાં ડોપામીન ફળ મળ્યું ત્યારે નહીં, ફળ મળવાનો સંકેત મળ્યો ત્યારે ઉછળ્યું. ફળ ખાતી વખતે તો મગજ લગભગ ચૂપ હતું.

• 1978ના એક પ્રખ્યાત અભ્યાસમાં લોટરી વિજેતાઓ અને અકસ્માતમાં લકવો પામેલા લોકોનું સુખ થોડા સમય પછી માપવામાં આવ્યું — બંને જૂથ આશ્ચર્યજનક રીતે પોતાના જૂના સ્તરની નજીક પાછાં આવી ગયાં હતાં.

• સંત ઓગસ્ટીને પોતાની યુવાનીમાં કરેલી પ્રાર્થના ખુદ કબૂલ કરી છે: 'હે પ્રભુ, મને પવિત્રતા આપ — પણ હમણાં નહીં.' ઈચ્છાનું આનાથી પ્રામાણિક વર્ણન આજ સુધી કોઈએ કર્યું નથી.

**— પરાગ રતનપરા**

If you like it, please share it.

#Desire #Psychology #Spirituality #HumanNature #ઈચ્છા #મનોવિજ્ઞાન #અધ્યાત્મ #સમાજ

---

*નોંધ: ધાર્મિક વિભાગોમાં દરેક પરંપરાનું અર્થઘટન સરળીકૃત છે — ત્રણેયમાં અનેક વિચારધારાઓ છે જે ઈચ્છાને જુદી રીતે જુએ છે. 'લોટરી અભ્યાસ'નાં તારણો પછીના સંશોધનમાં આંશિક રીતે નરમ પડ્યાં છે (અનુકૂલન થાય છે, પણ સંપૂર્ણ નહીં). રૂમીનું 'ઘોડો-સવાર' રૂપક એમના વિચારોનું સારરૂપ છે, શબ્દશઃ અવતરણ નહીં.*