ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની: વેપારીઓ જે શહેનશાહ બની ગયા

# ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની: વેપારીઓ જે શહેનશાહ બની ગયા

**— પરાગ રતનપરા**

---

ઇતિહાસ ક્યારેક એવી મજાક કરે છે કે માણસ સ્તબ્ધ થઈ જાય. ૧૬૦૦ની સાલમાં લંડનના થોડાક વેપારીઓએ એક કંપની બનાવી. હેતુ? મરીમસાલા અને રેશમ. એશિયા દૂર હતું, સમુદ્ર ખતરનાક હતો, અને મુઘલ સલ્તનત દુનિયાની સૌથી ધનવાન સત્તા હતી. ઔરંગઝેબના સમયમાં હિન્દુસ્તાન વિશ્વના કુલ ઉત્પાદનનો લગભગ એક ચતુર્થાંશ ભાગ પેદા કરતું હતું. અને એ જ હિન્દુસ્તાન દોઢસો વર્ષ પછી એક *trading company*ના પગ નીચે હતું. આ કેવી રીતે બન્યું? આ પ્રશ્ન ઇતિહાસનું સૌથી કડવું પ્રકરણ છે.

શરૂઆત સામાન્ય હતી. સુરત, મદ્રાસ, મુંબઈ, કલકત્તા — કંપનીએ નાની નાની કોઠીઓ ખોલી. કપાસ ખરીદ્યો, ગળી ખરીદી, શોરો ખરીદ્યો. મુઘલ બાદશાહ પાસેથી ફરમાન મેળવ્યાં. દોઢસો વર્ષ સુધી આ સિલસિલો ચાલ્યો. પણ ૧૭૦૭માં ઔરંગઝેબ મર્યો અને મુઘલ સામ્રાજ્યના પાયામાં તિરાડ પડી. ૧૭૩૯માં નાદિરશાહે દિલ્હી લૂંટ્યું. મયુરાસન ઈરાન ચાલ્યું ગયું. કોહિનૂર ચાલ્યો ગયો. પછી અફઘાનો આવ્યા, મરાઠાઓ ઊભા થયા, નવાબો સ્વતંત્ર થયા. હિન્દુસ્તાન એક *anarchy*માં ડૂબ્યું. અને આ અરાજકતામાં જ વેપારીની આંખમાં રાજાનું સ્વપ્ન જાગ્યું.

બંગાળ — આ નામ જ સોનાની ખાણ હતું. ફળદ્રુપ જમીન, વિશ્વપ્રસિદ્ધ મલમલ, ધમધમતાં બંદરો. નવાબ સિરાજ-ઉદ-દૌલા યુવાન હતો, ઉતાવળો હતો, ગરમ લોહીનો હતો. ૧૭૫૬માં એણે કલકત્તા પર હુમલો કર્યો. કંપનીને પાઠ ભણાવવા. પણ એને ખબર નહોતી કે મદ્રાસથી એક માણસ આવી રહ્યો છે — રોબર્ટ ક્લાઈવ. આ ક્લાઈવ કોણ હતો? એક દેવાદાર, ઉતાવળિયો, બે વાર આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કરનાર ક્લાર્ક. કહે છે કે પિસ્તોલ બે વાર ચલાવી, બંને વાર ન ચાલી. ક્લાઈવ હસ્યો અને બોલ્યો: "મારું જીવન કોઈ મોટા કામ માટે બચાવેલું છે." ઇતિહાસે એ વાક્ય સાચું પાડ્યું — પણ કેવું સાચું!

પ્લાસી, ૨૩ જૂન ૧૭૫૭. આ યુદ્ધ નહોતું, *deal* હતી. સિરાજ પાસે ૫૦,૦૦૦ સૈનિકો હતા, ક્લાઈવ પાસે ૩,૦૦૦. પણ યુદ્ધ સૈનિકોથી નહીં, સાજીશથી જીતાય છે. અહીં જગત શેઠ આવે છે. મારવાડી-જૈન બેંકરોનો આ પરિવાર બંગાળનો *financial backbone* હતો. સિરાજે એમના પર કર લાદવાનો પ્રયાસ કર્યો અને જગત શેઠે નક્કી કર્યું કે આ છોકરાને ઉખાડવો પડશે. પૈસા વહ્યા, ગુપ્ત સંદેશા ગયા, મીર જાફર ખરીદાયો. યુદ્ધના દિવસે વરસાદ પડ્યો, સિરાજની તોપોનો દારૂ ભીનો થયો, મીર જાફરની ફોજ ઊભી જ રહી. ક્લાઈવને હારવાનું મન હોય તો પણ ન હારી શકે એવી ગોઠવણ હતી. બંગાળ પડ્યું. ઇતિહાસમાં આટલી સસ્તી જીત બહુ ઓછી મળશે.

પણ આ માત્ર શરૂઆત હતી. ૧૭૬૪માં બક્સરનું યુદ્ધ. આ વખતે સામે ખુદ મુઘલ બાદશાહ શાહઆલમ બીજો હતો. કંપની જીતી. ૧૭૬૫માં અલ્લાહાબાદની સંધિ થઈ અને બાદશાહે કંપનીને *દીવાની* આપી — બંગાળ, બિહાર અને ઓરિસ્સાનો મહેસૂલ ઉઘરાવવાનો અધિકાર. એક કાગળ પર સહી થઈ અને એક વેપારી કંપની રાતોરાત સરકાર બની ગઈ. તૈમૂરના વંશજે પોતાના જ સામ્રાજ્યનો ખજાનો એક *foreign corporation*ને સોંપી દીધો. ઇતિહાસના દસ્તાવેજો પર આ પળ કદાચ સૌથી કાળી છે.

હવે જુઓ શાહઆલમનું જીવન. એક બાળક તરીકે એણે નાદિરશાહનો દિલ્હી લૂંટારો જોયો. યુવાનીમાં કંપની સામે લડવા નીકળ્યો, હાર્યો. મીર કાસિમના લશ્કરના એક અફઘાન સરદારે એની આંખો ફોડી નાખી. આંધળો બાદશાહ. દિલ્હીના લાલ કિલ્લામાં ૧૮૦૩માં કંપનીની "સુરક્ષા" હેઠળ બેઠેલો. તૈમૂર-બાબર-અકબર-શાહજહાં-ઔરંગઝેબનો વંશજ. કંપનીનો પેન્શનર. ઇતિહાસની આવી ક્રૂર ટ્રેજેડી શેક્સપિયર પણ ન લખી શક્યા હોત.

અને પછી આવ્યું ૧૭૭૦. બંગાળનો દુકાળ. વરસાદ ન પડ્યો, પાક સુકાયો, અનાજ ખતમ. પણ કંપનીએ મહેસૂલ ઘટાડ્યું નહીં. ઉલટાનું વધાર્યું. કેમ? કારણ કે લંડનમાં શેરધારકોને *dividend* આપવાનું હતું. મુઘલ જમાનામાં દુકાળ વખતે રાજ્ય અનાજનાં વખારો ખોલતું, કર માફ કરતું, રાહત કાર્ય કરતું. કંપનીએ વખારો ભરી — વેચવા માટે! અધિકારીઓએ અનાજ સંગ્રહ કર્યું, ભાવ વધાર્યા, *speculation* કરી. એક કરોડ માણસો મર્યા. બંગાળનો એક તૃતીયાંશ. ગામડાં ખાલી થયાં, ખેતરો ઉજ્જડ થયાં. આ પહેલો *corporate famine* હતો — નફાખોરીએ ભૂખથી મારેલા લોકો. આ શબ્દો વાંચતી વખતે રૂંવાડાં ઊભાં થવાં જોઈએ.

કંપનીની ફોજ ક્યાંથી આવી? હિન્દુસ્તાનના જ પૈસાથી, હિન્દુસ્તાનના જ માણસોથી. સિપાહી — આ શબ્દ ફારસી છે, પણ એનો અર્થ કંપનીએ બદલી નાખ્યો. ગરીબ ખેડૂતનો દીકરો, બેરોજગાર યુવાન, જાતિવ્યવસ્થામાં દબાયેલો માણસ — કંપનીએ એને યુનિફોર્મ આપ્યો, બંદૂક આપી, પગાર આપ્યો. ૧૮મી સદીના અંતે કંપનીની ખાનગી ફોજ બ્રિટનની સરકારી ફોજ કરતાં બમણી હતી. વિચારો — એક *private company* પાસે એક રાષ્ટ્ર કરતાં મોટું લશ્કર! અને એ લશ્કરનો ખર્ચ? બંગાળના ખેડૂતના ખિસ્સામાંથી.

ટીપુ સુલતાન લડ્યો. મૈસૂરનો વાઘ. રોકેટ બનાવ્યા, યુરોપિયન ફોજ ઊભી કરી, નેપોલિયનને પત્ર લખ્યા. ૧૭૯૯માં શ્રીરંગપટ્ટમના કિલ્લામાં લડતાં લડતાં મર્યો. મરાઠાઓ લડ્યા — પણ પેશવાઓ અંદરોઅંદર લડતા હતા, સિંધિયા-હોલકર-ભોંસલે-ગાયકવાડ, દરેક પોતાનો. કંપનીએ એક એકને અલગ પાડીને ખાધા. *Divide and rule* — આ શબ્દ અહીં જન્મ્યો. ૧૮૦૩માં દિલ્હી પડ્યું. શાહઆલમ લાલ કિલ્લામાં કંપનીના "મહેમાન". જૂની દુનિયાનો સૂર્ય આથમી ગયો.

ક્લાઈવનું શું થયું? ઇંગ્લેન્ડ પાછો ગયો. *Nabob* બનીને. હજારો એકર જમીન, મહેલો, હીરા. પણ પૈસા સુખ નથી લાવતા. સંસદમાં એના પર તપાસ બેઠી. એણે પોતાનો બચાવ કરતાં કહ્યું: "આજે પણ હું વિચારું છું ત્યારે આશ્ચર્ય થાય છે કે મેં આટલું ઓછું કેમ લીધું!" આ વાક્ય એકલું જ આખા યુગનું *epitaph* છે. ૧૭૭૪માં ક્લાઈવે આત્મહત્યા કરી. એ જ ક્લાઈવ, જેની પિસ્તોલ યુવાનીમાં બે વાર ન ચાલી હતી, ત્રીજી વાર ચાલી ગઈ. ઇતિહાસ ક્યારેક બહુ વ્યંગાત્મક હોય છે.

આ આખી કહાણી શું શીખવે છે? એ કે સામ્રાજ્યો તલવારથી નહીં, તિરાડથી પડે છે. અંદરનો ગદ્દાર બહારના દુશ્મન કરતાં ખતરનાક છે. જગત શેઠ વિના પ્લાસી નહીં, મીર જાફર વિના બંગાળ નહીં, મુઘલ ઝઘડા વિના કંપનીનો ઉદય નહીં. હિન્દુસ્તાન એક દેશ નહોતો, એક *idea* પણ નહોતો — એ રાજાઓ, નવાબો, પેશવાઓ, જાગીરદારોનું ચિથરેહાલ સંગ્રહાલય હતું. અને વેપારી એ તિરાડમાં દાખલ થયો, પૈસાથી, બંદૂકથી, અને સૌથી વધારે — ધીરજથી.

ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની માત્ર એક *corporation* નહોતી. એ આધુનિક યુગનો પહેલો પ્રયોગ હતો — જ્યાં નફાએ ધર્મનું સ્થાન લીધું, જ્યાં *shareholder*નો *dividend* માણસના જીવન કરતાં મોટો થઈ ગયો, જ્યાં *balance sheet* એ ઇતિહાસ લખ્યો. આજે પણ જ્યારે કોઈ *multinational* એક આખા દેશ કરતાં વધુ સંપત્તિ ધરાવે છે ત્યારે પ્લાસીનો વરસાદ યાદ આવે છે. મીર જાફરની ગેરહાજર ફોજ યાદ આવે છે. બંગાળના દુકાળમાં ભરેલી વખારો યાદ આવે છે. ઇતિહાસ દોહરાતો નથી, પણ પ્રાસ મળાવે છે — અને આ પ્રાસ બહુ કડવો છે.

---

*"જે પ્રજા પોતાનો ઇતિહાસ ભૂલી જાય છે એ પ્રજાને ઇતિહાસ ક્યારેય માફ કરતો નથી."*