ક્રિકેટ: એક રાષ્ટ્રીય વ્યસન અથવા સામૂહિક આત્મવંચના?

ક્રિકેટ: એક રાષ્ટ્રીય વ્યસન અથવા સામૂહિક આત્મવંચના?

ભારત દેશ વિચિત્ર છે. અહીં માણસ ભૂખ્યો સૂઈ શકે છે, પણ ભારત-પાકિસ્તાન મેચ જોયા વગર નહીં. અહીં પત્ની પ્રસૂતિની પીડામાં હોય અને પતિ ટીવી સામે બેસીને બૂમો પાડતો હોય - "અરે યાર, એક રન માટે આઉટ!" પ્રસૂતિગૃહમાં બાળક જન્મે તે પહેલાં સ્કોરબોર્ડ પર રન જન્મે છે. આ દેશમાં ધર્મ અફીણ નથી, ક્રિકેટ અફીણ છે. અને સૌથી રમૂજી વાત એ છે કે અફીણ ખાનારાઓ પોતાને જાગૃત નાગરિક સમજે છે.

સવારે છ વાગ્યે ચા ની દુકાન પર ચાર માણસો ભેગા થાય છે. એકનો છોકરો દસમા ધોરણમાં નાપાસ થયો છે, બીજાની દીકરીના લગ્ન અટકેલા છે, ત્રીજાને ઘરનું ભાડું ભરવાનું બાકી છે, ચોથાને ડાયાબિટીસ છે. પણ ચર્ચા શેની? "વિરાટે કાલે પેલો શૉટ કેમ માર્યો?" સાહેબ, તમારી પોતાની જિંદગીનો શૉટ તો બાઉન્ડ્રી પર પકડાઈ ગયો છે, તમે વિરાટના શૉટની ચિંતા કરો છો? આ માણસ પોતાના બૉસને "જી સાહેબ, જી સાહેબ" કહીને ગરદન ઝુકાવે છે, પણ ટીવી સામે બેસીને કૅપ્ટનને ગાળો ભાંડે છે - "અબે, આ કૅપ્ટનશિપ છે? મને સોંપી દો, હું બતાવું!" અરે ભાઈ, તને તારી દસ હજારની નોકરી નથી સંભાળાતી, તું દેશની ટીમ સંભાળવાની વાત કરે છે?

આ ગુસ્સો, આ ઉત્સાહ, આ દેશભક્તિ - એ બધું ક્યાંથી આવે છે? અહીં જ પરાગ રતનપરા નો વળાંક આવે છે. માણસને જે ઈચ્છાઓ છે - જીતવાની, પ્રભુત્વ જમાવવાની, બીજાને હરાવવાની, તાકાતવાન દેખાવાની - એ બધી ઈચ્છાઓ રોજબરોજની જિંદગીમાં દબાઈ જાય છે. ઑફિસમાં બૉસ દબાવે છે, ઘરમાં પત્ની દબાવે છે, સમાજમાં પૈસો દબાવે છે, રાજકારણમાં નેતા દબાવે છે. દબાયેલો માણસ ક્યાં જાય? એ એવી જગ્યા શોધે છે જ્યાં એ પોતાની દબાયેલી તાકાત અનુભવી શકે, બીજાના વિજયને પોતાનો વિજય સમજી શકે. ક્રિકેટ એ આધુનિક ભારતીય પુરુષનું નકલી યુદ્ધક્ષેત્ર છે. જ્યાં એ પોતે લડ્યા વગર લડવૈયો બને છે, જીત્યા વગર વિજેતા બને છે, અને હાર્યા વગર શહીદ બને છે.

રોહિતે છગ્ગો માર્યો એટલે પાડોશી પટેલભાઈ ઉછળે છે - "અમે જીત્યા!" અમે? કોણ અમે? તમે તો સોફા પરથી ઊભા પણ નથી થયા. તમારું યોગદાન એટલું જ છે કે તમે બે કલાકથી ચિપ્સની થેલી ખાલી કરી રહ્યા છો. છતાં આ "અમે" શબ્દ કેટલો મીઠો લાગે છે! જિંદગીમાં ક્યારેય "અમે" નો ભાગ બન્યા નથી - સમાજે કાઢી મૂક્યા, ઑફિસે ધક્કો માર્યો, કુટુંબે અવગણ્યા - પણ ક્રિકેટના મેદાને એ અગિયાર માણસોની સાથે એકાકાર થવાનું સુખ આપ્યું. એ અગિયાર માણસો જેમને તમારું નામ પણ ખબર નથી, જે તમારી સાથે કદી ચા પીવા પણ ન આવે, એ તમારા "અમે" બની જાય છે. અને જે પાડોશી ત્રીસ વર્ષથી તમારી બાજુમાં રહે છે, એ "પેલો હરામી" છે કારણ કે એ પાકિસ્તાનની ટીમને સારી કહે છે.

આઈ.પી.એલ. આવી એટલે તો કમાલ થઈ ગઈ. હવે તો પ્રાંતવાદ પણ ક્રિકેટમાં ઘૂસ્યો. મુંબઈનો માણસ ચેન્નાઈ સુપર કિંગ્સનો ચાહક છે, કોલકાતાનો માણસ રોયલ ચૅલેન્જર્સ બૅંગલોરનો. કેમ? કારણ કે તર્કની અહીં જરૂર જ નથી. અહીં તો દિલ જોઈએ, દિમાગ નહીં. દિમાગ તો ઑફિસમાં બૉસને આપી દીધું છે, ઘેર આવીને તો દિલથી જ જીવવાનું છે. અને દિલ એટલે શું? દિલ એટલે એવી જગ્યા જ્યાંથી તર્ક દેશવટો ભોગવે છે.

સૌથી મોટું આશ્ચર્ય તો એ છે કે આ જ દેશ જ્યાં રસ્તા પર ખાડા છે, શાળાઓમાં શિક્ષકો નથી, હૉસ્પિટલોમાં દવા નથી, ખેડૂતો આત્મહત્યા કરે છે - એ જ દેશના લોકો સ્ટેડિયમની ટિકિટ માટે પાંચ હજાર રૂપિયા ખર્ચે છે. કારણ કે વાસ્તવિકતા જોવી દુઃખદાયક છે, અને ક્રિકેટ સુંદર ભ્રમ છે. ભ્રમ હંમેશા વાસ્તવિકતા કરતાં સસ્તો હોય છે - પાંચ હજારમાં મળે છે, જ્યારે વાસ્તવિકતા બદલવાની કિંમત આખી જિંદગીની મહેનત છે.

તો સવાલ એ નથી કે ભારતીયો ક્રિકેટ કેમ જુએ છે. સવાલ એ છે કે એ પોતાની જિંદગી જોવાથી કેમ ડરે છે. ટીવી ચાલુ છે, સામે અગિયાર માણસો દોડી રહ્યા છે, અને દર્શક નામનો પ્રાણી સોફા પર બેસીને માને છે કે એ પણ દોડી રહ્યો છે. ખરેખર તો એ ઊભો પણ નથી. અને આ જ આધુનિક ભારતની સૌથી ઊંડી કરુણતા છે - આપણે દોડ્યા વગર થાકીએ છીએ, જીત્યા વગર ઉજવીએ છીએ, અને જીવ્યા વગર મરી જઈએ છીએ.

બક્ષી સાહેબ હોત તો કહેત - ક્રિકેટ ખરાબ નથી, ખરાબ એ માણસ છે જેને ક્રિકેટ સિવાય કશું જોવાની હિંમત નથી.