એલચીની રમત — જ્યારે ખાલી સમય સામ્રાજ્યો ગળી જાય છે

**Gujarati Title:** એલચીની રમત — જ્યારે ખાલી સમય સામ્રાજ્યો ગળી જાય છે

---

રાયમાં બપોરની નમાજ પૂરી થાય, કોર્ટ બંધ થાય, અને કાજીઓ — એટલે કે જમાનાના સૌથી હોશિયાર ગણાતા ન્યાયાધીશો — પોતાના આંગણામાં બેસી જાય. સામે પથ્થરની એક પાટી. અગિયાર બાય અગિયાર. એકસો એકવીસ ખાડા. એક બાજુ લીલી એલચી, બીજી બાજુ કાળી. અને પછી શરૂ થાય રમત — જેનું નામ હતું "અલ-લુઅબત અલ-હાલ", એટલે કે "સ્થિતિની રમત".

રમત રમવામાં વાંધો નથી, સાહેબ. વાંધો ત્યારે છે જ્યારે રમત જિંદગી ખાઈ જાય.

આપણા ગુજરાતમાં પણ આવું જ છે ને? કાકા સવારે ઊઠીને "આજે ઘણું કામ છે" એમ કહીને નીકળે, અને બપોરે ચાની કીટલી પાસે મિત્રો સાથે રાજકારણ ઉકેલતા મળે. દેશ કેવી રીતે ચલાવવો, મોદીએ શું કરવું જોઈએ, અમેરિકાએ શું કરવું જોઈએ — બધું જ સોલ્વ. પણ ઘરની લાઇટ બિલ ભરવાનું બાકી છે એ યાદ નથી. કાજીઓ પણ આવા જ હતા. શાંતિ હતી, યુદ્ધ નહોતું, દુકાળ નહોતો. એટલે "સુક્મ અલ-ફરાગ" — ખાલીપણાનો રોગ — એમને લાગ્યો. ખાલીપણું ભારતીય માણસને સહન જ નથી થતું. કંઈક તો જોઈએ. પાન, ગુટખા, મોબાઇલ, અથવા એલચીની રમત.

રમત એવી હતી કે એક ખૂણામાં તમે એક દાણો ખસેડો, અને બીજા ખૂણામાં વીસ ચાલ પહેલાં બાંધેલી રચના ધડાધડ તૂટી પડે. કોઈ કહેવાનું નહિ, કોઈ બોલવાનું નહિ. માત્ર એલચીનો સૂકો અવાજ — જાણે રેતી એક હાથમાંથી બીજામાં પડતી હોય. અને કાજી સાહેબ બે કલાક સુધી એમાં એવા ડૂબી જાય કે કોઈ આવીને "સલામ" કહે તો એમની આંખોમાં એવો ગુસ્સો આવે જાણે કોઈએ સ્વર્ગમાંથી ઉઠાડ્યા હોય.

આ વાંચીને હસવું આવે છે? ન હસશો. તમારા હાથમાં અત્યારે જે મોબાઇલ છે ને, એ પણ એલચીની પાટી જ છે. એકસો એકવીસ ખાડા નહિ, પણ આઇકોન છે. તમે પણ સ્ક્રોલ કરો છો, એક રીલ જુઓ છો, અને બે કલાક પછી ભાન આવે છે કે "અરે, હું તો બેંકનું કામ કરવા બેઠો હતો!" તફાવત માત્ર એટલો કે કાજીઓ પાસે લીંબુ-પાણી હતું, આપણી પાસે Wi-Fi છે.

સૌથી મજાની વાત તો આ — એલચી ભારતના કેરળથી દહોમાં ભરીને, મહિનાઓ સુધી દરિયો ખેડીને, ઈરાન સુધી પહોંચતી. વેપારીઓ વિચારતા હતા કે "આટલી એલચી ખાય છે કોણ? આ લોકોની ચા કેટલી મીઠી હશે?" એમને ખબર નહોતી કે એ ખાવા માટે નહોતી જતી. એ રમવા માટે જતી હતી. વિચારો — આખું હિંદ મહાસાગરનું વ્યાપ