હું, સ્વયંભૂ મહાન — બાકી બધાં બાપાનું ભલું થયું છે!

**English Title:** I, The Self-Made Genius (Who Can't Switch On a Fan Without Cursing Volta)
**ગુજરાતી શીર્ષક:** હું, સ્વયંભૂ મહાન — બાકી બધાં બાપાનું ભલું થયું છે!

---

સવારના છ વાગે અલાર્મ વાગે છે. મોબાઈલમાં. હાથ આડોઅવળો ફરે છે, સ્ક્રીન ઉપર આંગળી ઘસાય છે, અલાર્મ બંધ. એ જ ક્ષણે વોટ્સએપ ખૂલે છે. પંચાવન મેસેજ. એક કાકાએ "ગુડ મોર્નિંગ" સાથે પીળું ગુલાબ મોકલ્યું છે — એ જ ગુલાબ જે છેલ્લાં સાત વર્ષથી રોજ આવે છે, ક્યારેય સુકાતું નથી, ક્યારેય બદલાતું નથી. કાકા સંતુષ્ટ છે. કાકા માને છે કે એમણે "પોતાની મહેનતથી" બધું બનાવ્યું છે. કાકાને ખબર નથી કે એમનું પીળું ગુલાબ મોકલવા માટે ઈ.સ. પૂર્વે ૩,૫૦૦માં મેસોપોટેમિયામાં કોઈ અજાણ્યો માણસ માટીમાં લાકડું મારતો હતો, અને એ ન મારતો હોત તો આજે કાકાનું ગુલાબ "Sent" પણ ન થાત.

પણ આપણને એની પડી નથી. આપણને તો ફક્ત "બે બ્લુ ટિક" ની પડી છે.

આ આપણા સમાજની સૌથી મોટી રમૂજ છે, સાહેબ. દર પંદર ઓગસ્ટે આપણે "ભારતની ભવ્ય સંસ્કૃતિ"નાં વખાણ કરીએ છીએ, ફેસબુક પર "પ્રાચીન ભારતે દુનિયાને શૂન્ય આપ્યું" એવી પોસ્ટ મૂકીએ છીએ — અને એ જ ફેસબુક પણ ઈટાલીના વોલ્ટા, ઈંગ્લેન્ડના ફેરાડે, અને સ્કોટલેન્ડના બેન સાહેબ વગર શક્ય નહોતું, એ ભૂલી જઈએ છીએ. પિંગલે બાઈનરી આપી, અલ-ખ્વારિઝ્મીએ બીજગણિત આપ્યું, આર્કિમિડિસ "યુરેકા!" બૂમ પાડતો બાથટબમાંથી નીકળ્યો — અને આપણે? આપણે રીલ બનાવીએ છીએ "Old is Gold" નામની, જેમાં નેવુંના દાયકાનું એક ગીત વાગે છે અને આપણે "વાહ, એ સમય જ અલગ હતો" એમ કહીને કેપ્શન મૂકીએ છીએ.

એ સમય અલગ હતો કારણ કે એ સમય સુધી પહોંચવા હજારો વર્ષનો વેઠ થયો હતો. પણ આપણને "વેઠ" શબ્દ ગમતો નથી. આપણને તો "ઈન્સ્ટન્ટ" ગમે છે — ઈન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ, ઈન્સ્ટન્ટ લોન, ઈન્સ્ટન્ટ સક્સેસ, ઈન્સ્ટન્ટ સંતપણું.

એક લેખકે — રોહિત કૃષ્ણન નામનો કોઈ ભલો માણસ — બેસીને હિસાબ માંડ્યો. એણે ગણ્યું કે એક સાવ સામાન્ય ફેક્સ મશીન બનાવવા માટે ઓછામાં ઓછી બસ્સો શોધો જરૂરી હતી. બસ્સો! એક મશીન જે હવે મ્યુઝિયમમાં પણ માંડ મળે છે — એને બનાવવા માટે હજારો વર્ષની માણસજાતની મહેનત જોઈએ. કાગળની શોધ, શાહીની શોધ, તાંબાની શોધ, વાયરની શોધ, વીજળીની સમજ, ચુંબકની સમજ, ધાતુ ઓગાળવાની કળા, ગાણિતિક સૂત્રો, ઓપ્ટિક્સ, સિગ્નલ થિયરી... અને આ બધી શોધ કરનારા માણસોમાંથી ૯૯% નાં નામ આપણને ખબર પણ નથી. એ બધાં ગુમનામ, બેનામ, અને હવે તો ભુલેચૂકાય ગયેલા. પણ આપણા ડ્રોઈંગ રૂમમાં લટકાવેલા "મારી મહેનતનું ફળ" વાળા ફ્રેમમાં મુકાયેલા ફોટોમાં આપણે એકલા જ ઊભા છીએ. હસતા હસતા. જાણે પૃથ્વી પર બીજું કોઈ આવ્યું જ નહોતું.

સોસાયટીના નાકાવાળા શેઠ, જે પાંચ વર્ષ પહેલાં સ્કૂટર ચલાવતા હતા અને હવે મર્સિડીઝમાં ફરે છે, એમને પૂછો — "શેઠ, આ બધું કેવી રીતે કર્યું?" શેઠ છાતી ફુલાવીને કહેશે: "બાપુ, સ્વયંશક્તિ! ભગવાનની કૃપા અને મારી મહેનત!" બસ આ બે. ભગવાન અને "મારી" મહેનત. વચ્ચે જે ગવર્મેન્ટ સ્કૂલ હતી, જે રસ્તાઓ સરકારે બનાવ્યા, જે ઈન્ટરનેટ અમેરિકન સંશોધકોએ બનાવ્યું, જે બેંકિંગ સિસ્ટમ સદીઓથી વિકસેલી, જે મોબાઈલ ટેક્નોલોજી દક્ષિણ કોરિયા-તાઈવાન-જર્મનીના ઈજનેરોએ ઘડેલી — એ બધાં ગાયબ. જાણે શેઠ સીધા આસમાનમાંથી મર્સિડીઝ સાથે ટપકયા!

આ આપણી ખાસિયત છે, સાહેબ. "Self-made" શબ્દ સાંભળતાં જ આપણને રોમાંચ થાય છે. પણ સત્ય એ છે કે દુનિયામાં કોઈ પણ માણસ Self-made નથી. તમે અત્યારે જે ચા પીઓ છો એ ચાનો છોડ ચીનથી આવ્યો, ખાંડ ન્યૂ ગિનીમાંથી મૂળ, દૂધ આપતી ગાય સદીઓથી પાળેલી, કપ બનાવનારી પોર્સેલેઈનની ટેક્નોલોજી ચીને આપી, ચૂલા પરનો ગેસ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓએ શોધ્યો, અને ચા ઉકાળતી વખતે "Tring Tring" વાગે છે એ સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલ ૧૯૧૩માં હેરી બ્રિયરલીએ આપ્યું. તમારી ચાની ચૂસકીમાં છસ્સો વર્ષનો ઈતિહાસ છે. પણ તમે ગૌરવથી કહેશો — "મારી ચા જેવી ચા તો ક્યાંય નથી મળતી!" અરે ભાઈ, "તારી" શું ચા? તું તો બસ પાણીમાં પત્તી નાખે છે. બાકી બધું તારા પહેલાં થઈ ગયેલું છે.

બાલકનીમાં બેસીને જ્યારે કોઈ વડીલ કહે છે — "આજકાલના છોકરાંઓને કંઈ આવડતું જ નથી, ફક્ત મોબાઈલમાં ઘૂસ્યાં રહે છે" — ત્યારે મને હસવું આવે. વડીલ સાહેબ, તમારી પેઢી પણ રેડિયોમાં ઘૂસેલી રહેતી, અને એમની પેઢી છાપામાં, અને એમની પેઢી ગામ-પંચાયતની ગપસપમાં. દરેક પેઢીને એમ જ લાગે છે કે "આપણા સમય" પછી દુનિયા ખાડામાં જઈ રહી છે. પણ સત્ય એ છે કે દુનિયા હંમેશા આગળ જ વધી છે — ઘણીવાર ધીમે, ઘણીવાર ઠોકરો ખાતાં, પણ વધી છે જ. અને એ વધવામાં તમારી પેઢીનો ફાળો ભલે હશે, પણ એકલી તમારી પેઢીનો નહીં. એમાં મેસોપોટેમિયાના કોઈ માટી-લખનારાનો પણ ફાળો છે.

પણ આપણને નમ્રતા ગમતી નથી. નમ્રતા તો સોશિયલ મીડિયા પર ફક્ત કેપ્શન માટે વપરાય છે. "Stay humble" લખીને જિમમાં ફોટો મૂકવો — એ આપણી નમ્રતા. "Self-made millionaire" પુસ્તકો વાંચીને એમ માનવું કે હું એક જ માણસ છું જે કંઈક કરી શકું છું — એ આપણી નમ્રતા.

લેખકે એક રસપ્રદ વાત કહી — "Matthew Effect". જેની પાસે છે એને વધારે મળે છે. જે વધારે જાણે છે એ વધારે જાણી શકે છે. જે વધારે શોધે છે એ વધારે શોધી શકે છે. પણ ભારતીય સમાજમાં આનો બીજો અર્થ થાય છે — "જેની પાસે જૅક છે એને નોકરી મળે છે, જેની પાસે પૈસા છે એને દહેજ વગર છોકરી મળે છે, અને જેની પાસે કંઈ નથી એને ફક્ત મફતનો સારી સલાહ મળે છે."

છતાં, એક વાત તો માનવી જ પડે — છેલ્લાં બસ્સો વર્ષમાં માણસજાતે જે કર્યું છે એ ચમત્કાર છે. અને એ ચમત્કાર કોઈ એક માણસનો નથી. એ ચમત્કાર છે કરોડો અજાણ્યા, અણસમ્મત, ઘણીવાર ગરીબીમાં મરી ગયેલા સંશોધકોનો, કારીગરોનો, વિદ્વાનોનો. એમના ખભા પર ઊભા રહીને આપણે આજે રીલ બનાવીએ છીએ "જે કરવું હોય એ જાતે કરો, કોઈની મદદ ન લો."

રમૂજ એ છે કે એ રીલ બનાવવા માટે પણ આપણને કેમેરા જોઈએ, એડિટિંગ સોફ્ટવેર જોઈએ, ઈન્ટરનેટ જોઈએ, વીજળી જોઈએ, ભાષા જોઈએ. એક પણ "જાતે" બનાવ્યું નથી. છતાં હેશટેગ #SelfMade.

---

### 🔍 Real but Weird Facts (વિચિત્ર પણ સાચા તથ્યો)

- **ફેક્સ મશીન ટેલિફોન કરતાં ત્રીસ વર્ષ પહેલાં શોધાયું હતું.** ૧૮૪૨માં એલેક્ઝાંડર બેઈને ફેક્સ બનાવ્યું, અને ગ્રેહામ બેલે ટેલિફોન ૧૮૭૬માં. એટલે દાદાજી પૌત્ર પહેલાં જન્મ્યા — પણ આપણે યાદ ફક્ત પૌત્રનો રાખીએ.
- **"શૂન્ય" ભારતે દુનિયાને આપ્યું એ ગૌરવ આપણે રોજ લઈએ છીએ**, પણ આપણા જ દેશમાં આજે વિજ્ઞાન-ગણિતના શિક્ષકને પગાર "શૂન્ય" જેવો જ મળે છે, અને જ્યોતિષીને લાખોમાં. પ્રાચીન ભારતની ખરી પરંપરા આપણે કેવી રીતે જાળવી રહ્યા છીએ, એ વિચારવા જેવું છે.
- **વોટ્સએપ પર સવારે પાઠવાતા "ગુડ મોર્નિંગ" ફોટાનો ડેટા એટલો છે કે ૨૦૧૭માં મુંબઈમાં મોબાઈલના સ્ટોરેજ ખલાસ થવાથી લોકોને નવા ફોન ખરીદવા પડ્યા હતા** — ગૂગલે પોતે આ રિપોર્ટ કર્યું હતું. એટલે કાકાનું પીળું ગુલાબ ફક્ત તમારી લાગણીઓને નહીં, તમારા ફોનની RAMને પણ બાળે છે.

---

સારાંશમાં, સાહેબ — બીજી વાર જ્યારે કોઈ "Self-made" ની વાત કરે, ત્યારે હસવું. પ્રેમથી. કરુણાથી. કારણ કે એ માણસ સત્યથી અજાણ છે, અને અજાણ માણસ પર ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહીં. એને ફક્ત એક પ્રશ્ન પૂછવો — "ભાઈ, તારી મર્સિડીઝ બનાવનાર જર્મન ઈજનેરનું નામ કહે, જરા."

એ ચૂપ થઈ જશે.

અને એની ચૂપકીદીમાં, હજારો વર્ષનો ઈતિહાસ બોલશે.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#Innovation #SelfMadeMyth #HumanHistory #StandingOnGiants #ઇનોવેશન #સ્વયંભૂમહાન #ગુજરાતીનિબંધ #સામાજિકવ્યંગ