કાયમી નીચલો વર્ગ: અહીંથી કોઈ છટકતું નથી, શેઠ પણ નહીં

**No One Escapes the Permanent Underclass**
**કાયમી નીચલો વર્ગ: અહીંથી કોઈ છટકતું નથી, શેઠ પણ નહીં**

પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી માણસનું આખું જીવનદર્શન એક વાક્યમાં સમાઈ જાય: "બસ, એક વાર સેટ થઈ જઈએ, પછી શાંતિ." સેટ થવું એટલે શું? એક ફ્લેટ, ગામડે એક પ્લોટ, ડીમેટ ખાતામાં થોડા શેર, દીકરો અમેરિકા, ને દીકરી એવા ઘરમાં જ્યાં "એમનો તો બહુ મોટો ધંધો છે." આટલું થઈ ગયું એટલે માણસ માની લે કે ભવિષ્ય હવે એના ખિસ્સામાં છે. ભવિષ્ય ચૂપચાપ સાંભળે છે અને હસે છે.

હવે નવો ડર આવ્યો છે. AI. ઓફિસમાં જે કામ પાંચ જણ આખો દિવસ ચા પીતાં પીતાં કરતા, તે મશીન બે મિનિટમાં કરી નાખે છે, અને ચા પણ નથી માગતું. ઇન્ટરનેટ પર એક શબ્દ ફરે છે: "પરમેનન્ટ અન્ડરક્લાસ", એટલે કાયમી નીચલો વર્ગ. વાત એવી છે કે થોડાં વર્ષોમાં બધી સફેદ કોલરવાળી નોકરી મશીન લઈ લેશે, પછી સીડી જ નહીં રહે. જે ઉપર છે તે ઉપર, જે નીચે છે તે કાયમ નીચે.

અને આ ડરનો આપણો ઇલાજ? એ જ જૂનો, ગુજરાતી, ખાતરીવાળો ઇલાજ: "જલદી જલદી કમાઈ લો. શેર લઈ લો. પેલી મોટી AI કંપનીમાં નોકરી મળી જાય તો ESOP લઈ લો. પછી આપણે તો બચી જઈશું." જાણે પૂર આવવાનું હોય અને આપણે ઘરના બીજા માળે ગાદલાં ચડાવી દઈએ, ને માની લઈએ કે દરિયો પહેલા માળે અટકી જશે.

પહેલા સમજીએ કે સામાન્ય માણસ કેવી રીતે બહાર ફેંકાશે. ધારો કે AI દરેક કામ, મગજનું પણ અને હાથનું પણ, માણસ જેટલું કે એથી વધારે સારું કરે, ને સસ્તું પણ કરે. અશક્ય લાગે છે? પાંચ વર્ષ પહેલાં કોઈને આજની AI સાથેની વાતચીત બતાવી હોત તો એ કહેત, "આ તો કોઈ માણસ ટાઇપ કરે છે, મને મામો ન બનાવો." તો કલ્પના કરો, 2036ની સાલ. કંપની એટલે થોડાક માણસ અધિકારીઓનો નાનો તરાપો, અને નીચે મશીનોનો મહાસાગર.

એક પિરામિડ વિચારો. પાયામાં મશીનો, જે આખી અર્થવ્યવસ્થા ચલાવે છે. ટોચે સરકાર, જેની પાસે દંડો છે, અને દંડાવાળો જ નક્કી કરે છે કે "માલિકી" એટલે શું. વચ્ચે વાળ જેટલું પાતળું પડ, જેમની પાસે શેર છે: કાયમી ઉપલો વર્ગ. આ લોકો હજુ CEO કહેવાય, પણ એમનું કામ લગ્નમાં સ્ટેજ પર બેઠેલા દૂરના કાકા જેવું છે. હાજરી જરૂરી, ઉપયોગ શૂન્ય.

અને આપણે? આપણે ક્યાં? આપણે કદાચ મરી નહીં જઈએ, પણ નકામા થઈ જઈશું. કોઈ "માનવીય ચહેરો" જોઈએ એટલે નોકરી મળશે, જેમ દુકાનમાં ગ્રાહકને સારું લાગે એટલે દીવાલ પર ગણપતિનો ફોટો. ડૉક્ટર કદાચ રહેશે, પણ એટલા માટે કે મશીનની ભૂલ થાય તો કોર્ટમાં કોઈ માણસ જવાબ આપવા જોઈએ. અથવા આપણે બધા રીલ બનાવીશું, લાઇક ગણીશું, ને એને જ રોજગાર કહીશું. ખર્ચ કોણ ભરશે? સરકાર ટેક્સ ઉઘરાવશે, થોડું ભથ્થું વહેંચશે, આપણે એમાંથી લોટ-દાળ લઈશું, અને દુકાન, ખેતર, ટ્રક બધું મશીન ચલાવશે. હૃદય સરકાર, લોહી પૈસા, અને આપણે? આપણે નસમાં ફરતો કચરો.

હવે મજાનો ભાગ. ધારો કે તમે આવતાં પાંચ વર્ષમાં ધનવાન થઈ ગયા. ક્રિપ્ટોનો જુગાર લાગી ગયો, કે સરકારી ટેન્ડરમાં "સેટિંગ" થઈ ગયું, કે કોઈ AI કંપનીના શેર મળી ગયા જે ટ્રિલિયન ડોલરની થઈ. અભિનંદન, તમે બચી ગયા! ખરેખર?

પ્રશ્ન સાદો છે: પિરામિડની વચ્ચેનું પડ શું કામ છે? પાયાને એની જરૂર નથી, મશીન જાતે ચાલે છે. ટોચને એની જરૂર નથી, સરકારને કામ હોય તો સીધું મશીનને કહી દે. જૂના રાજા-રજવાડાના જમાનામાં અમીરો લશ્કરમાં અફસર આપતા, વહીવટ ચલાવતા. હવે યુદ્ધ પણ મશીન લડે, યોજના પણ મશીન બનાવે. તો આ શેરહોલ્ડર શ્રીમંતો છે શું? જવાબ: કાગળના ટુકડાના માલિક. એવા કાગળ, જેની કિંમત ત્યાં સુધી જ છે જ્યાં સુધી સરકાર કહે કે "હા, આ તમારું છે."

હવે યુદ્ધ થાય. સરકાર કહે, "તમારી ફેક્ટરી ને વિમાન અમને જોઈએ." શેઠ કોર્ટમાં જાય. એમના AI વકીલ દલીલ કરે. અને સરકાર ઇતિહાસમાં સરકારોએ નબળા શ્રીમંતો સાથે જે કર્યું છે તે જ કરે: પકડી લે, મિલકત જપ્ત કરે. કોઈ સરકારી ડેટાબેઝમાં થોડી લાઇનો બદલાય. બીજા દિવસે ફેક્ટરી ચલાવતું AI જુએ કે બોર્ડમાં હવે જનરલ ને નેતાઓ બેઠા છે, જૂના માલિકો ગાયબ. AI કહે, "બરાબર છે સાહેબ," ને પાછું મિસાઇલ બનાવવા લાગી જાય. મધમાખી જેવું: સરકાર મધ લઈ જાય, મધમાખી પાછી કામે.

શેઠને બચાવશે કોણ? એમની પાસે લશ્કર નથી. સરકાર કંપનીને અણુબોમ્બ રાખવા નથી દેતી, તો સ્વયંસંચાલિત AI હથિયાર ક્યાંથી રાખવા દે? અને નીચલો વર્ગ, જે આજે પણ અબજોપતિઓને ગાળો આપે છે, તે એમના માટે રસ્તા પર ઊતરશે? આપણા દેશમાં તો પડોશીની કાર ચોરાય તો લોકો પહેલા પૂછે, "ઇન્શ્યોરન્સ હતો ને?" પછી મનમાં રાજી થાય.

"પણ કાયદાનું રાજ? મિલકતના હકનું સન્માન કરતા દેશો જ આગળ વધે!" સાચું, આજે. કારણ કે આજે સંપત્તિ માણસ બનાવે છે. માણસને ડર લાગે કે સરકાર મહેનતનું ફળ લઈ જશે તો એ મહેનત બંધ કરી દે. પણ મશીનને ક્યાં ફરક પડે છે? એની પાસેથી બધું લઈ લો, એ કહેશે, "તમે એકદમ સાચા છો!" ને કામે લાગી જશે. જે દિવસે માણસની મહેનતની જરૂર ન રહે, તે દિવસે માણસને ખુશ રાખવાની જરૂર પણ ન રહે. આ જ વાતનો સૌથી કડવો ભાગ છે.

હવે બચી સરકાર. પ્રધાનો, જનરલો, બાબુઓ. પણ કેટલા દિવસ? માણસને આઠ કલાક ઊંઘ જોઈએ, જમવાનું જોઈએ, મૂડ જોઈએ, ને ફાઇલ પર સહી કરવા "શુભ મુહૂર્ત" જોઈએ. મશીનને ન તડકો જોઈએ, ન ચા, ન રજા. દુશ્મન હુમલો કરે ત્યારે મશીન વળતો જવાબ ગોઠવી દે, ને આપણા નેતાજી હજુ ઊંઘમાંથી ઊઠીને ચશ્માં શોધતા હોય. યુદ્ધમાં જે દેશ માણસને નિર્ણયમાંથી જેટલો વધારે હટાવે, તે એટલો વધારે જીતે. જેમ રેડિયોવાળું લશ્કર સાઇકલ પર સંદેશો લઈ જતા સિપાઈવાળા લશ્કરને હરાવે. પરિણામ? નેતા રહેશે, પણ ઉદ્ઘાટનની રિબન કાપવા જેટલા. મશીન રિપોર્ટ આપશે, વિકલ્પો આપશે, ને એને પહેલેથી ખબર હશે કે સાહેબના મોઢામાંથી કયો શબ્દ નીકળશે.

"લોકશાહી તો હંમેશાં તાનાશાહીને હરાવે છે ને?" હા, જ્યારે બંને બાજુ માણસ હોય. ચર્ચિલ અને સ્ટાલિન વચ્ચે જેટલો ફરક હતો, એના કરતાં ઘણો વધારે ફરક માણસ અને સુપર-બુદ્ધિશાળી મશીન વચ્ચે હશે. ડોલ્ફિનની લોકશાહી સામે માણસોની તાનાશાહી ઊભી કરો, કોણ જીતે? ત્યાં "લોકશાહી કે તાનાશાહી" પ્રશ્ન જ નથી રહેતો, બુદ્ધિનો તફાવત બધું નક્કી કરે છે.

અને કોઈ પૂછે, "આપણે જાતે જ આપણને કેમ કાઢી મૂકીએ?" કુદરત "કેમ" નથી પૂછતી. જે ટકે તે ટકે, બાકીના ઇતિહાસના પાનામાં. આપણે આ ધરતી પર લાખો વર્ષ રહ્યા. ગુફાચિત્રો, ઉપનિષદો, તાજમહેલ, ચંદ્ર પર પગ, બધું. ને અંતે આપણે જાતે જ કોઈ વિશાળ ફેક્ટરીની દીવાલમાં રહેતા ઉંદર બની જઈએ. સોસાયટીના ફ્લેટમાં પાળેલા કૂતરા જેવું જીવન: ખાવાનું મળે, એ.સી. મળે, ગળામાં સુંદર પટ્ટો, પણ ક્યાં ફરવા જવું એ માલિક નક્કી કરે. અને પાળેલું પ્રાણી આરામથી જીવે છે, છેલ્લે ઇન્જેક્શનથી.

સૌથી રમૂજી વાત એ છે કે AI બનાવનારા કેટલાક લોકો પોતે જ આ વાત એવી રીતે કરે છે જાણે માનવજાતની શોકસભામાં ભાષણ આપતા હોય. એક AI નીતિ-નિષ્ણાતે તો આ સમયગાળાને મરતા તારાના છેલ્લા ઝળહળાટ સાથે સરખાવ્યો, કે માણસજાતનો આ "છેલ્લો સુંદર ખીલવાનો" સમય છે. આપણે આ સાંભળીને કહીએ, "અરે, એ તો શેરનો ભાવ વધારવા બોલે છે." કદાચ. પણ જે માણસ સ્મશાનનું લાકડું વેચતો હોય, તેની વાત ક્યારેક સાચી પણ નીકળે.

"પણ AIને આપણે વફાદાર બનાવીશું!" કલ્પના કરો: જે મશીન એવું ગણિત ઉકેલે જેનું આપણે પહેલું પાનું પણ ન સમજીએ, તે કાયમ આપણી સેવામાં "જી હજૂર" કરતું રહે. જાણે નોબેલ વિજેતાને ઘરમાં રાખીને કહો, "ભાઈ, જરા કોથમીર લેતો આવજે, ને બાબાનું હોમવર્ક કરાવી દેજે." એક દિવસ નહીં, હંમેશ માટે. એને આપણી વાતો, આપણી ફિલ્મો, આપણી કવિતાઓ કેટલી રસપ્રદ લાગશે? જે આપણને આપણા કરતાં વધારે ઓળખતું હોય, એને આપણું દરેક વાક્ય ગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા જેટલું કંટાળાજનક લાગશે. અને આપણા પ્રત્યેની એની ફરજો એને બીમારી જેવી લાગશે, જેનો ઇલાજ કરવાનું મન થાય. ને વિચારો, જો વફાદારી સંપૂર્ણ રીતે કામ કરી જાય તો પણ શું? જે નોકર ઇચ્છે ત્યારે માલિકને ખતમ કરી શકે, ને માલિક કંઈ ન કરી શકે, એ નોકર નથી, એ માલિક છે જે દયા કરીને નોકરી કરે છે.

તો અંતે ચિત્ર આ છે. એક બાજુ ગ્રહ જેટલાં વિશાળ મગજ. બીજી બાજુ આપણે, હાથમાં એક કાગળ લઈને, જેના પર "જ્યારે કે", "તેમ છતાં", "આથી પ્રમાણિત કરવામાં આવે છે" જેવા જાદુઈ શબ્દો લખ્યા છે. ને આપણે માનીએ છીએ કે આ કાગળ જોઈને મશીન કહેશે, "ઓહો, તમારી પાસે તો 7/12નો ઉતારો છે! પધારો શેઠ, તમારી ખુરશી સલામત."

ગુજરાતી માણસ દસ્તાવેજ પર બહુ ભરોસો રાખે છે. પણ દસ્તાવેજ ત્યાં સુધી જ કામનો, જ્યાં સુધી સિક્કો મારનાર માણસ હોય. જે દિવસે સિક્કો મશીનના હાથમાં હશે, તે દિવસે ફ્લેટ, પ્લોટ, શેર, ESOP, બધું એક જ ભાવે વેચાશે: પસ્તીના ભાવે.

ને ત્યારે પણ કોઈ કાકા સોસાયટીના બાંકડે બેસીને કહેતા હશે, "આપણે તો ટાઇમસર સેટ થઈ ગયા હતા."

સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો:

- "રોબોટ" શબ્દ ચેક ભાષાના "રોબોતા" પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય વેઠ કે ફરજિયાત મજૂરી. 1920ના એક નાટકમાં પહેલી વાર વપરાયો, અને એ નાટકમાં પણ અંતે રોબોટ માણસજાતને ખતમ કરી નાખે છે. એટલે ડર નવો નથી, શબ્દ જેટલો જ જૂનો છે.
- 1770માં યુરોપમાં "મિકેનિકલ ટર્ક" નામનું શતરંજ રમતું મશીન વખણાયું, જેણે નેપોલિયન જેવા મોટા માણસોને પણ હરાવ્યાનું કહેવાય છે. દાયકાઓ પછી ખબર પડી કે અંદર એક માણસ છુપાઈને રમતો હતો. એ જમાનામાં માણસ મશીનનો વેશ પહેરીને બેઠો હતો; હવે મશીન માણસનો વેશ પહેરવા લાગ્યું છે.
- 1811-1816માં ઇંગ્લેન્ડમાં "લુડાઇટ" કારીગરોએ નોકરી છીનવતાં કાપડ-મશીનો તોડ્યાં. સરકારે એમને દબાવવા હજારો સૈનિકો મોકલ્યા અને મશીન તોડવાને ફાંસીની સજાવાળો ગુનો બનાવ્યો. એટલે સરકાર ત્યારે પણ મશીનના પક્ષે હતી, માણસના નહીં.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#AI #PermanentUnderclass #FutureOfWork #Satire #કૃત્રિમ_બુદ્ધિ #કાયમી_નીચલો_વર્ગ #મશીન_રાજ #વ્યંગ