ખાઈ: જ્યાં આઈડિયા મરવા જાય છે

**ખાઈ: જ્યાં આઈડિયા મરવા જાય છે**
*(The Chasm: Where Ideas Go to Die)*

— પરાગ રતનપરા

દરેક ગુજરાતીના પેટમાં એક ધીરુભાઈ સૂતો હોય છે. ચા ના ત્રીજા કપે એ જાગે છે. "એક એપ બનાવીએ તો?" — અને પછી આખો ટેબલ ચાલીસ મિનિટ સુધી કરોડપતિ બની જાય છે. બિલ આવે ત્યાં સુધી. બિલ આવે એટલે બધા પાછા નોકરિયાત.

નવી ચીજ બજારમાં મરે છે એ ભૂખે નહીં, ગેરસમજથી મરે છે. અને ગેરસમજ ત્રણ છે. ત્રણેય આપણા સમાજમાં રોજ જીવાય છે, બસ કોઈ એને નામ નથી આપતું.

**પહેલી વાત: ખાઈ છે, અને એ દેખાતી નથી**

કોઈ પણ નવી ચીજના પહેલા ગ્રાહકો કોણ હોય? આપણી સોસાયટીનો એ ભાઈ, જેણે પહેલી ઇલેક્ટ્રિક ગાડી લીધી. ગાડી કરતાં એની વાતો વધારે ચાલી. "હું તો ભવિષ્ય ખરીદું છું." એને ગાડી નહોતી જોઈતી, એને ઓળખ જોઈતી હતી — "પહેલો હું." આવા માણસો કંઈ પણ ખરીદે. અધૂરી ચીજ ખરીદે, તૂટેલી ચીજ ખરીદે, અને તૂટે ત્યારે ગર્વથી કહે, "નવી ટેક્નોલોજી છે, થોડું તો ચાલે."

હવે બીજી બાજુ છે — બાજુના ફ્લેટના કાકા. કાકા કંઈ ખરીદતા નથી, જ્યાં સુધી ત્રણ ઓળખીતાએ ખરીદીને પસ્તાવો ન કર્યો હોય. કાકાનો સવાલ ભવિષ્ય નહીં, "સર્વિસ સેન્ટર ક્યાં છે?" કાકા ભાઈને જુએ છે, અને મનમાં નક્કી કરે છે: "આ પાગલ છે." ભાઈ કાકાને જુએ છે અને કહે છે: "આ પાછળ છે."

અહીં ખાઈ છે. ભાઈ અને કાકા વચ્ચે. ભાઈ કાકા માટે રેફરન્સ નથી — ભાઈની ભલામણ કાકા માટે ચેતવણી છે. અને ધંધો કરનારો ભાઈના પાંચ સો ઓર્ડર જોઈને હિસાબ કરે છે કે દેશમાં આવા દોઢસો કરોડ છે. નથી. દેશમાં કાકા છે. ભાઈ તો ગણ્યાગાંઠ્યા છે, અને એ ગણ્યાગાંઠ્યા બધા તમારી ચીજ લઈ ચૂક્યા.

એટલે વેચાણ અચાનક અટકે છે. અને અટકે ત્યારે માણસ પોતાની ચીજને દોષ નથી દેતો, બજારને દોષ દે છે. "લોકોને સમજ નથી." લોકોને સમજ છે. લોકો કાકા છે. કાકાને સમજાવવાનું તમે શીખ્યા જ નથી, કારણ કે અત્યાર સુધી તમે ભાઈઓ સાથે જ વાત કરી હતી, અને ભાઈઓ તાળીઓ પાડતા હતા.

**બીજી વાત: આખું ગામ નહીં, એક શેરી જીતો**

આપણી પિચ ડેકનું સૌથી પ્રામાણિક પાનું કયું? "ભારતમાં ૧૪૦ કરોડ લોકો છે. જો ૧% પણ..." આ વાક્ય પછી ગણિત નહીં, પ્રાર્થના શરૂ થાય છે. ૧% એટલે એક કરોડ ચાલીસ લાખ ગ્રાહકો, અને તમે તમારા સાળાને પણ હજી કન્વિન્સ નથી કરી શક્યા.

ખાઈ ઓળંગવાનો રસ્તો પહોળો નથી, સાંકડો છે. આખા દરિયાકિનારે ઊતરવાનું નથી હોતું, એક બીચ પકડવાનો હોય છે, અને એ બીચ પર એટલી પકડ કરવાની હોય કે ત્યાં તમારા સિવાય કોઈનું નામ ન લેવાય. રાજકોટના લગ્નના રસોઈયા. સુરતના હીરાના દલાલ. અમદાવાદની ટ્યુશન ક્લાસવાળી બહેનો. કોઈ એક ટોળું, જેને એક બળતું દુઃખ હોય અને જેના બધા સભ્યો એકબીજાને ઓળખતા હોય.

કેમ? કારણ કે કાકા કાકાને પૂછે છે. કાકા જાહેરાત નથી માનતા, પરિચિતોને માને છે. એક શેરીમાં દસ કાકા તમારી ચીજ વાપરે એટલે અગિયારમો પોતાની જાતે આવે. અને એ શેરી જીત્યા પછી બાજુની શેરી — ગોઠવેલી પિનની જેમ, એક પડે એટલે બીજી પડે.

પણ આપણને નાનું ગમતું નથી. "ફક્ત રસોઈયા? એમાં તો ઓછો ધંધો." હા, ઓછો. પણ સો ટકા તમારો. અને દોઢસો કરોડમાં શૂન્ય ટકા કરતાં હજારમાં સો ટકા વધારે છે — આ ગણિત નાનપણમાં આવડતું હતું, મોટા થઈને ભૂલી ગયા.

**ત્રીજી વાત: કાકા ટેક્નોલોજી નથી ખરીદતા, ઉકેલ ખરીદે છે**

ઘરમાં વોટર પ્યુરિફાયર છે ને? એ મશીન કઈ ટેક્નોલોજી વાપરે છે એ કોઈને ખબર નથી. બધાને ખબર છે સર્વિસવાળા ભાઈનો નંબર. મશીન નહીં, એ નંબર પ્રોડક્ટ છે. ફિલ્ટર બદલાવવાનું, ફોન કરો તો ઉપાડે, અને ઘરે આવીને ચા પીએ — આખો પેકેજ. કાકા આ પેકેજ ખરીદે છે.

ભાઈ અધૂરી ચીજ લેશે, જાતે જોડી લેશે, યુટ્યુબ જોઈને ઠીક કરી લેશે. કાકા નહીં. કાકાને ઇન્સ્ટોલેશન જોઈએ, ટ્રેનિંગ જોઈએ, ગેરંટી જોઈએ, અને એક એવો માણસ જોઈએ જેને ફોન કરીને ખખડાવી શકાય. તમારી ચીજ ગમે તેટલી હોશિયાર હોય — જો કાકાના ઘરમાં એ "આખી" ન થતી હોય, તો કાકા માટે એ છે જ નહીં.

એટલે ખાઈની પેલી બાજુ પહોંચવા માટે ટેક્નોલોજી નહીં, ટોળું ઊભું કરવું પડે — ભાગીદારો, સર્વિસવાળા, ડિસ્ટ્રિબ્યુટર, અને ત્રણ સંતોષી કાકા જે ચોથા કાકાને ફોન પર કહી શકે કે "લઈ લે, ચિંતા નહીં." અને હા, કાકાને એક જાણીતી ચીજ સાથે સરખામણી જોઈએ. "આ શું છે?" — "કાકા, ઓલા જેવું, પણ ટ્રેક્ટર માટે." બસ, કાકાના મગજમાં ખાનું ખૂલી ગયું. ખાનું ન ખૂલે ત્યાં સુધી ચીજ હવામાં લટકે છે.

**અને છેલ્લે**

આપણો સમાજ ખાઈની બંને બાજુ ઊભો છે. ઘરમાં આપણે કાકા છીએ — "એ બધું ચાલે નહીં, જૂનું જ સારું." ઓફિસમાં આપણે ભાઈ છીએ — "ડિસરપ્શન લાવવું પડશે." અને ધંધો કરીએ ત્યારે ભૂલી જઈએ છીએ કે સામે પણ આપણા જેવો જ માણસ બેઠો છે, જે ઘરે કાકા છે.

ખાઈ ટેક્નોલોજી નથી. ખાઈ માણસ છે. અને માણસને ઓળંગવો ટેક્નોલોજી કરતાં અઘરો છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**
- ફેક્સ મશીનની પેટન્ટ ૧૮૪૩માં થઈ હતી — ટેલિફોનની શોધ પહેલાં. ઓફિસોમાં એ સામાન્ય બનતાં લગભગ સો વર્ષ લાગ્યાં. ખાઈ ઊંડી હોય તો સદી પણ ટૂંકી પડે.
- સેગવે લોન્ચ થયું ત્યારે વર્ષે લાખો નંગ વેચાવાની આગાહી હતી. લગભગ વીસ વર્ષમાં કુલ દોઢ લાખની આસપાસ વેચાયાં. ભાઈઓ પૂરા થઈ ગયા, કાકા આવ્યા જ નહીં.
- ૨૦૦૭માં દુનિયાની સૌથી મોટી સોફ્ટવેર કંપનીના વડાએ પહેલો સ્માર્ટફોન જોઈને હસીને કહેલું કે આ મોંઘું રમકડું કોઈ નહીં ખરીદે. કાકા ક્યારેક ખોટા પણ પડે છે — પણ એ ખોટા પડ્યા પછી પણ ખરીદે છે તો પરિચિતના કહેવાથી જ.

— પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Startup #Innovation #Marketing #Satire #ગુજરાતીનિબંધ #વ્યંગ #ધંધો #સમાજ