ટોળામાં એકલો, એકલામાં ટોળું

**Lonely in the Herd | ટોળામાં એકલો, એકલામાં ટોળું**

પરાગ રતનપરા

આપણા દેશમાં માણસ જન્મે છે એકલો, પણ પછી આખી જિંદગી એને એકલો રહેવા દેવામાં આવતો નથી. જન્મતાંની સાથે ફોઈ નામ પાડી દે, પડોશણ નક્કી કરી દે કે નાક કોના પર ગયું છે, અને મામા જાહેર કરી દે કે "આ તો ડૉક્ટર જ બનશે." બાળકને હજી આંખ ખોલતાં નથી આવડતું, ત્યાં સમાજે એની કુંડળી, કારકિર્દી અને કન્યા, ત્રણેય ફાઈનલ કરી નાખ્યાં હોય છે.

એક જમાનો હતો જ્યારે માણસ ટોળામાં જીવતો. ટોળું ડરે તો એ ડરતો, ટોળું નાચે તો એ નાચતો, ટોળું દોડે તો એ પણ દોડતો. કેમ દોડે છે એ પૂછવાનો સમય જ નહોતો. પાછળ વાઘ છે કે આગળ મેળો, એ પછી જોવાનું. એ માણસ અને ટોળા વચ્ચે કોઈ દીવાલ નહોતી. ઝાડમાં આત્મા, નદીમાં માતાજી, પથ્થરમાં દેવ, અને પડોશીના દુઃખમાં પોતાનું દુઃખ. એ "હું" નહોતો. એ "આપણે" હતો.

પછી આવ્યો આધુનિક માણસ. ગળામાં ટાઈ, હાથમાં ફોન, માથામાં લોજિક. એણે ગર્વથી જાહેર કર્યું, "હું રેશનલ છું." એણે ઝાડને લાકડું કહ્યું, નદીને વોટર સોર્સ કહી, અને પડોશીને... ખેર, પડોશીને તો એ ઓળખતો જ નથી. ફ્લેટ નંબર ૭૦૪વાળા ભાઈ ૭૦૩વાળાને લિફ્ટમાં મળે ત્યારે બંને એકસાથે મોબાઈલમાં ડૂબી જાય છે, જાણે આખા બિલ્ડિંગમાં નેટવર્ક ફક્ત લિફ્ટમાં જ આવતું હોય.

વાત તો સાચી છે. જે માણસ ખરેખર જાગે છે, એ એકલો પડી જાય છે. સભાનતા તરફનું દરેક પગલું તમને ટોળાથી એક પગલું દૂર લઈ જાય છે. વિચારવું મોંઘો શોખ છે. ટોળામાં ભળી જવું મફત છે, ઉપરથી ચા-નાસ્તો પણ મળે.

પણ મજા અહીં જ છે. આપણે માની લીધું કે આપણે આધુનિક થઈ ગયા અને ટોળું છોડી દીધું. ના સાહેબ, આપણે ટોળું છોડ્યું નથી, ફક્ત ટોળું બદલ્યું છે. ગામનો ચોરો હવે વોટ્સએપ ગ્રુપ બની ગયો છે. ત્યાં રોજ સવારે "ગુડ મોર્નિંગ"નાં ગુલાબ ઊગે છે અને "Forwarded many times"વાળું જ્ઞાન વહે છે. જે માણસ પોતાને "ઇન્ડિપેન્ડન્ટ થિંકર" ગણાવે છે, એ જ માણસ પાંચ મિનિટમાં એવો મેસેજ ફોરવર્ડ કરે છે જે એણે આખો વાંચ્યો પણ નથી. વિચાર કોઈ બીજાનો, અંગૂઠો એનો પોતાનો.

હવે જરા ક્રિકેટ મેચ જુઓ. બેટ્સમેન છગ્ગો મારે, અને સોફા પર પડેલા કાકા, જેમણે છેલ્લે ૧૯૯૧માં દોડીને બસ પકડી હતી, બૂમ પાડે: "આપણે મારી દીધો!" આપણે? કાકા, તમે તો રિમોટ પણ કાકીને કહીને મંગાવો છો. પણ એ ક્ષણે કાકા અને બેટ્સમેન એક થઈ જાય છે. ભારત હારે તો કાકા એવા ઉદાસ થાય જાણે એમની પોતાની દુકાનને તાળું વાગ્યું હોય. ફિલ્મસ્ટારના ચાહકો એકબીજાનાં માથાં ફોડે, નેતાના ભક્તો ઘરમાં ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે દીવાલ ચણે. જેને ઓળખતા નથી, જે આપણને ઓળખતો નથી, એની જીતમાં આપણે આપણું અસ્તિત્વ શોધીએ છીએ. પોતાનું જીવન જીતવાનું અઘરું પડે, એટલે બીજાની જીતને પોતાની બનાવી લેવાની. સસ્તો અને ટકાઉ ઉપાય.

અને બીજી કળા, જેમાં આપણે ઓલિમ્પિક ગોલ્ડ લાવી શકીએ: આપણી અંદરનો કચરો બીજાના આંગણામાં ફેંકવાની. સાસુને લાગે વહુ ઘમંડી છે, વહુને લાગે સાસુ બધું કંટ્રોલ કરવા માગે છે. બંને એકબીજામાં અરીસો જુએ છે, પણ માને છે કે એ બારી છે. જે માણસ સૌથી વધુ બોલે કે "આજકાલ લોકોમાં ધીરજ જ નથી રહી," એ જ સિગ્નલ લીલું થાય એ પહેલાં હોર્ન વગાડે છે. ઑફિસમાં જે સૌથી વધુ રાજકારણ રમે, એ જ કેન્ટીનમાં નિસાસો નાખે કે "અહીં તો બહુ પોલિટિક્સ છે ભાઈ." આપણને બીજામાં જે સૌથી વધુ ખટકે, એ ઘણી વાર આપણું જ ઍડ્રેસ હોય છે, બસ પિનકોડ બીજાનો લખી દીધો હોય.

હવે સૌથી મોટો વિરોધાભાસ. આપણો રેશનલ માણસ નવી ગાડી લે, એમાં ABS, છ એરબેગ અને લેન આસિસ્ટ. પણ આગળ લટકે લીંબુ-મરચાં. ટેકનોલોજી પર ભરોસો છે, પણ પાવર બેકઅપ તો જૂનો જ રાખવો. ફ્લેટ ખરીદે ત્યારે કાર્પેટ એરિયા એક્સેલમાં ગણે, અને દરવાજો કઈ દિશામાં ખૂલે છે એ વાસ્તુવાળાને પૂછે. માથું એકવીસમી સદીમાં છે, પગ હજી ગુફામાં.

અને પછી આવે નવરાત્રિ. આખું વર્ષ "હું, મારું, મારી સ્પેસ" કરનારા CA, એન્જિનિયર, ડૉક્ટર, બધા નવ રાત એક જ તાલે, એક જ ગોળમાં ફરે. એ ક્ષણ ખરેખર સુંદર છે, કારણ કે એ ક્ષણમાં કોઈ "હું" નથી. અંદર દટાયેલું જૂનું "આપણે" થોડી વાર માટે જાગી જાય છે. પણ ચિંતા ન કરો, આધુનિક માણસ એ ક્ષણને પણ બચાવી લે છે. તરત ફોન કાઢે, રીલ બનાવે, અને કૅપ્શન લખે: "Me at Garba." ટોળામાં ઓગળવાનો અનુભવ પણ આખરે "Me" બનીને જ પોસ્ટ થાય છે.

તો રસ્તા બે છે. એક, ટોળામાં ઓગળી જાઓ: હૂંફાળું, સલામત, અને વિચારમુક્ત. બે, એકલા જાગો: ઠંડું, સાચું, અને થોડું એકલવાયું. પણ આપણે ભારતીયો ઉદાર છીએ, આપણે ત્રીજો રસ્તો શોધી કાઢ્યો છે: દિવસે ટોળું, રાત્રે ફિલોસોફી, અને સવારે ફરી "ગુડ મોર્નિંગ" ફોરવર્ડ.

છેલ્લી વાત. આ લેખ વાંચતાં તમને મનમાં થયું ને કે "હા, આવા લોકો બહુ છે આપણી આસપાસ"? અભિનંદન. તમે હમણાં જ પ્રોજેક્શન કર્યું.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- ૧૯૫૦ના દાયકાના એક જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગમાં લોકોને ફક્ત એટલું કહેવાનું હતું કે કઈ લીટી લાંબી છે. છતાં આશરે ૭૫% લોકોએ ઓછામાં ઓછી એક વાર ટોળાના સ્પષ્ટ ખોટા જવાબમાં હા માં હા કરી.
- ૧૯૬૨માં તાંગાન્યિકા (આજનું ટાન્ઝાનિયા)ની એક શાળામાં થોડી છોકરીઓનું હસવાનું શરૂ થયું, જે ચેપની જેમ ગામેગામ ફેલાયું. હાલત એવી થઈ કે કેટલીક શાળાઓ મહિનાઓ સુધી બંધ રાખવી પડી.
- સ્ટેડિયમમાં ઊઠતી "મેક્સિકન વેવ" પર થયેલા એક અભ્યાસ મુજબ એને શરૂ કરવા માટે લગભગ બે ડઝન લોકો પૂરતા છે, અને પછી એ સેકન્ડે આશરે ૨૦ સીટની ઝડપે આખા સ્ટેડિયમમાં ફરી વળે છે. હજારો લોકો ઊભા થાય છે, કોઈને ખબર નથી કેમ.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#HerdMentality #SocialSatire #GujaratiEssay #ModernMan
#ગુજરાતીલેખ #ટોળાશાહી #વ્યંગ #સમાજદર્પણ