જાદુ ઊતર્યો કે નહીં?

**The Spell We Call Common Sense | જાદુ ઊતર્યો કે નહીં?**

પરાગ રતનપરા

આપણને બહુ ગર્વ છે કે આપણે હવે અંધશ્રદ્ધામાંથી બહાર આવી ગયા છીએ. ભૂત-પ્રેત, દોરા-ધાગા, નજર-ટોટકા, આ બધું તો "ગામડાંના લોકો" માને. આપણે તો ભણેલા છીએ. આપણી પાસે ડિગ્રી છે, LinkedIn પ્રોફાઇલ છે, અને ઘરમાં એક એવો ભત્રીજો છે જે દરેક વાતમાં "એનું સાયન્ટિફિક રીઝન શું?" પૂછે છે.

સાચી વાત છે. જ્યારે માણસ પોતાની અંદરના અંધારાને ઓળખી લે છે, ત્યારે એ અંધારું એના પર રાજ કરી શકતું નથી. જે ડર, જે લાલચ, જે ભ્રમ આપણે બહારની વસ્તુઓ પર ચોંટાડી દીધા હોય, એ પાછા ઉખાડી લઈએ, તો વસ્તુ ફરી વસ્તુ બની જાય. પથ્થર ફરી પથ્થર, લાકડું ફરી લાકડું. જાદુ ઊતરી જાય.

પણ એક મિનિટ. શું ખરેખર ઊતર્યો છે?

ઓફિસમાં બેઠેલા એ ભાઈને જુઓ જે "અંધશ્રદ્ધા" પર ભાષણ આપે છે. એમના હાથમાં જે ફોન છે, એ નવો મોડેલ લેવા માટે એ રાતે બે વાગ્યે લાઈનમાં ઊભા હતા. ફોનમાં એવું શું છે? કૅમેરા થોડો સારો, બેટરી થોડી વધુ. પણ ભાઈના ચહેરા પર જે ચમક છે, એ ભક્તની ચમક છે. ફોન એમના માટે ફોન નથી, એ એમની ઓળખ છે, એમનું સ્ટેટસ છે, એમનો આત્મવિશ્વાસ છે. પહેલાં લોકો તાવીજ પહેરતા, હવે બ્રાન્ડ પહેરે છે. તાવીજ ગળામાં લટકતું, બ્રાન્ડ છાતી પર લખેલી હોય. ફરક ફક્ત એટલો કે તાવીજ સસ્તું હતું.

સોનું લો. આપણા ઘરમાં સોનું ધાતુ નથી, એ "લક્ષ્મી" છે. એક બંગડી ખોવાય તો આખું ઘર એવું શોક પાળે જાણે સગું ગુજરી ગયું હોય. બાપદાદાનું જૂનું મકાન, જેની દીવાલોમાં તિરાડો છે અને છત ચોમાસામાં ઝરણું બની જાય છે, એ વેચવાની વાત કરો તો કાકા ગુસ્સે થઈ જાય: "એમાં બાપુજીનો જીવ છે!" બાપુજી તો સ્વર્ગમાં છે, પણ એમનો જીવ ભાડે આપવા તૈયાર નથી.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણા નિર્ણયો તર્કથી લેવાય છે. હકીકતમાં આપણી ઘણીખરી પાયાની માન્યતાઓ આ જ જૂના જાદુ પર ઊભી છે. "આપણા લોકો" સારા, "બીજા લોકો" શંકાસ્પદ. "આપણો" શહેર, "આપણી" ટીમ, "આપણી" નાત. આ બધું તર્ક નથી, આ તો એ જ જૂનું જોડાણ છે, જ્યાં હું અને મારી આસપાસનું જગત અલગ નથી. અને મજાની વાત એ કે જે માણસ સૌથી જોરથી કહે છે "હું તો બિલકુલ પ્રેક્ટિકલ છું," એ જ સૌથી ઊંડો ડૂબેલો હોય છે. કારણ કે જે જાદુને તમે ઓળખતા જ નથી, એ જ તમારા પર સૌથી વધુ ચાલે છે.

હવે આ જાદુ જ્યારે એકલા માણસમાંથી નીકળીને ટોળામાં પહોંચે, ત્યારે શું થાય? ત્યારે એ "માસ હિસ્ટીરિયા" બને છે. એક અફવા ઊડે, અને આખું શહેર દોડે. કોઈ કહે મીઠું ખૂટવાનું છે, અને લોકો પાંચ-પાંચ કિલોની થેલીઓ ઉપાડી જાય, જાણે મીઠું હવે સોનાના ભાવે વેચાવાનું હોય. સોશિયલ મીડિયા પર એક વીડિયો વાઈરલ થાય, અને બે કલાકમાં લાખો લોકો ન્યાયાધીશ બની જાય, કોઈએ પૂરો વીડિયો જોયો નથી, કોઈએ બીજી બાજુ સાંભળી નથી. ટોળામાં સૌથી મોટી સગવડ એ છે કે જવાબદારી કોઈની નથી. "બધા કરતા હતા" એ ભારતનું સૌથી જૂનું અને સૌથી મજબૂત બચાવનામું છે. ટોળું જ્યારે નશામાં હોય, ત્યારે વ્યક્તિગત અંતરાત્મા સાઈલન્ટ મોડ પર હોય છે.

અને પછી આવે છે આ જાદુનું સૌથી સુંદર દેખાતું, પણ સૌથી ખતરનાક રૂપ: વધારે પડતી સહાનુભૂતિ. આપણા સમાજમાં "બહુ લાગણીશીલ" હોવું વખાણ ગણાય છે. પેલી મમ્મી જે દીકરાની દરેક પરીક્ષામાં પોતે નાપાસ થાય, દીકરાના દરેક ઝઘડામાં પોતે લડે, અને દીકરો ત્રીસ વર્ષનો થાય તો પણ એનું જીવન પોતાના જીવનથી અલગ ન કરી શકે. એ પ્રેમ છે, હા. પણ એ પ્રેમમાં બે માણસ નથી, એક જ માણસ છે અને બીજો ગૂંગળાય છે. જ્યાં બીજાની લાગણીમાં તમે એટલા ભળી જાઓ કે તમારી પોતાની આંખ બંધ થઈ જાય, ત્યાં સહાનુભૂતિ નથી, ત્યાં ગૂંચવાડો છે. લાગણીનો પણ પડછાયો હોય છે, અને એ પડછાયામાં વિવેક ખોવાઈ જાય છે.

તો શું આ બધું ખરાબ જ છે? અહીં જ આપણા "બુદ્ધિજીવીઓ"ની ભૂલ થાય છે. એમણે આ "આદિમ" અવસ્થાને એટલી શંકાથી જોઈ કે એને રોગનું નામ આપી દીધું. ભજનમાં આંખ બંધ કરીને ડોલતા કાકા "ઈમોશનલી અનરેગ્યુલેટેડ." વરસાદમાં નાચતું બાળક "ઈમ્મેચ્યોર." લગ્નના વરઘોડામાં ભાન ભૂલીને નાચતા મામા "રિગ્રેસિવ." સાહેબો ભૂલી ગયા કે ક્યારેક પોતાની જાતમાંથી થોડી વાર છૂટી જવું, ઓગળી જવું, એ પણ જરૂરી છે. માના ખોળામાં માથું મૂકતાં જે શાંતિ મળે, એ તર્કથી નથી મળતી. ઘણી વાર સાજા થવા માટે માણસે થોડું "પાછળ" જવું પડે છે.

સમસ્યા જાદુ નથી. સમસ્યા એ છે કે આપણને ખબર નથી કે આપણે જાદુમાં છીએ. જે માણસ જાણી જોઈને ભજનમાં ડૂબે અને પાછો બહાર આવી શકે, એ મુક્ત છે. જે માણસ ટોળામાં ડૂબે અને એને "મારો સ્વતંત્ર અભિપ્રાય" કહે, એ ગુલામ છે, બસ એની સાંકળ વાઈ-ફાઈ જેવી અદૃશ્ય છે.

આપણે બે આત્યંતિક છેડા વચ્ચે ઝૂલીએ છીએ. એક બાજુ એ લોકો જે દરેક વસ્તુમાં જાદુ જુએ છે. બીજી બાજુ એ લોકો જે દરેક જાદુને રોગ કહે છે. અને બંને એક વાતે સરખા છે: બંનેને પોતાના પર પૂરો ભરોસો છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૫માં એક દિવસે સમાચાર ફેલાયા કે ગણપતિની મૂર્તિઓ દૂધ પી રહી છે. થોડા જ કલાકોમાં ભારત જ નહીં, વિદેશનાં મંદિરોમાં પણ લાંબી લાઈનો લાગી, અને અનેક શહેરોમાં દૂધ ખૂટી પડ્યું.
- ૨૦૦૧માં દિલ્હીમાં "મંકી મેન" નામના એક રહસ્યમય પ્રાણીની અફવા ફેલાઈ. કોઈએ એને ક્યારેય સાબિત રીતે જોયો નહીં, છતાં ગભરાટમાં લોકો ઘાયલ થયા અને પોલીસે ખાસ ટીમો ગોઠવવી પડી.
- અર્થશાસ્ત્રના એક જાણીતા પ્રયોગમાં લોકોને સામાન્ય કૉફી મગ આપવામાં આવ્યો. જે ક્ષણે મગ "પોતાનો" થયો, એ જ ક્ષણે લોકોએ એ વેચવા માટે, ખરીદનાર જેટલું આપવા તૈયાર હતા એના આશરે બમણા ભાવ માગ્યા. વસ્તુ એ જ, ફક્ત "મારી" થઈ ગઈ.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#MassHysteria #IllusionOfReason #GujaratiEssay #SocialSatire
#ગુજરાતીલેખ #અંધશ્રદ્ધા #વ્યંગ #ટોળાનોનશો