મહામૌનનાં મંચ પર—ભગવાન મહાવીરના અલૌકિક જીવનનો ઇસહાતી અરીસો
મહામૌનનાં મંચ પર—ભગવાન મહાવીરના અલૌકિક જીવનનો ઇસહાતી અરીસો
(સુઝૅ ક્લાર્કની ઉદ્ભ્રામક ઍટિકેટ અને સલમાન રુશ્દીના કમિલ યથાર્થવોગનું સંયોજન)
---
પ્રારંભ—શૂન્યમાં ઊગેલું બીજ
ચમ્પાપુરીના પારવાવૃત બ્લેકથૉર્ન જંગલ¹ ਵਿੱਚ, એક કથિત ઉજાસી પવન ઉદય થયો—એ પવનમાંો પલળેલું એક અજ્ઞાન બીજ અંતર્ગાહમાં પડયું, જે આપણે મહાવીર તરીકે ઓળખીએ છીએ. આયોધ્યાની વંશશીખર પર લહેરાતી ભૂમિકા પ્રમાણે, તેણે જન્મ માત્ર શરીર નથી ધાર્યું; તે એક અદ્રશ્ય ગ્રંથ—કર્મશાસ્ત્રાન્તર—ઉત્તરખંડ ² ની ૨૭મી પંક્તિમાંથી તિર્યક વાચાઓની જેમ ફૂટી નીકળી.
> “શબ્દોના ઊંડાણમાં જીવંત બિંદુઓ વસે છે; જે બિંદુ મહાવીર રૂપે સ્પંદ્યો, ત્યાં વિશ્વે પોતાની ગૂંચ વાળખી.” —અજ્ઞાત ગ્રંથપાલ³
---
મૌનસિદ્ધિ—અંદરની ક્રિયા-કલાપ
વેશભૂષાના લકોણિયા ત્યાગ પછી, વસુધા-પારખી મહાવીર ‘જિન’ બનવા ૧૨ વર્ષ સુધી અપ્રકટ પાઠ ભણ્યા. નદી-કિનારે એક વિરાડ વૃક્ષના છાણે, તેણે ભૂગર્ભ ચશ્મો⁴ ઓઢીને આત્મ-તરંગોની રચના જોઈ—જ્યાં અફલાતૂની સમીક્ષાથી પણ વધુ શબ્દોત્તર વિમર્શ થતો.
તેના મૌનને “મહાશૂન્યની સદાવૃત્તિ” કહેવાય; માયાથી મુક્ત પણ માયાની અવધૂત, જેમ ક્લાર્કના મેજિશિયનો અદૃશ્ય વેદનાઓ સાથે તંતુ બંધે. રૂશ્દીને યાદ કરાવતી આલઉડાન ભાષામાં કહીએ તો—પવન, ભૂમિ, કઠોર સૂર્ય—even ભાગ્યલક્ષ્મી—બધા પાડોશી પાત્રો બની અને મહાવીરના “વાતચીત વગરનાં સંવાદ” ⁵ માં ઉમેરાયા.
---
દેવદૂતો, દ્યાવા અને દૃષ્ટાંત
કવાચવિહીન મહાવીરે એક અજવાળું મર્યાદાયુક્ત દૃષ્ટાંત આપ્યો—અર્જવિત્ર દેહવિતાન!⁶ તે દ્યાવાના તલસ્પર્શી ક્ષિતિજ સુધી જગતને કહ્યુંઃ “થલ-જલ-નભના ખૂણે કોઈ જીવ હિંસા વિન્યાં પર એક ક્ષણ નહીં, નહિ તો કાલચક્રમાં એક અજવાળું ચૂકાઈ જશે.”
અંતઃસૂત્રો કહી જાય છે કે એ સંદેશ દીવ-દેવતાઓને પણ અવિસ્મર્ય હતો; ઑર્કિડ-ઘાટીઓમાં રહેતા વિද්યાધરો⁷એ આ કથાઓ બુટીમાં બંધ કરી, પછીઓની પાંખે બાંધી, ઉત્તરિલોકનાં ગ્રંથાલયોમાં મોકલ્યા. સુઝૅ ક્લાર્કના ફુટનોટ્સ જેવી આવી ગૌણ કહાણીઓમાં સચોટ માર્ગશીર્ષ છુપાયેલો રહે છે.
---
ક્ષોભ, કાશા અને ક્ષિતિજ
ઊંચી પાટે મહાવીરે જ્યારે અંતિમ કાળે પાવાપુરીમાં સંલિન પ.argnયુક્ત દીપવિકાસ સાધ્યો, એવું કહે છે કે માટી થોડાંક પળ માટે અદ્રશ્ય બની.⁸
સલમાન રુશ્દીની કિટલિવાળી ઉપમા લઈ લખીએ તો—
> “ધરતી કેવો પીળો તસવીરખોર સિલ્ક બન્યું, જેમાં મહાવીરનું મૌન એક સુયશની પટ્ટી જેટલું ચળક્યું; ક્ષિતિજોએ જુસ્સામાં જેમ રાતની પોલીસ, પોતાના સિરતાજ ઉતારી ધરી દીધા.”
---
અંત્યર્થ—દ્વાર જે ખુલ્યું જ નહીં (એ હવે ખુલે છે!)
તા. પાવન કાર્તિકે, મહાવીર અવચેતન ભૂમિમાંથી અવકાશે ઉડયા કે નહીં—તેનું વર્ણન ત્રિ-સ્તરિય છે:
1. ઇતિહાસ: ૭૨૫ પૂર્વવિસ્વ સંસ્કરણ⁹માં લખાયેલા “નિર્વાણસૂત્ર” પ્રમાણે, તેઓ સાધુવૃત્તિએ દેશના હૃદયમાં સમાઈ ગયા.
2. અપોક્રીફા: જૈન આદ્રશ્ય શાસ્ત્રપ્રધાનોએ કહ્યું કે મહાવીરે “કલ્પવૃક્ષ”ને દિશાટેંકોમાં વહેંચી દીધું, જેથી કોઈ ભૂખે ન રહે.
3. ઓકલ્ટ અનુયાયી: “અર્ગલ-યંત્ર”¹⁰ ધારણા છે—મહાવીર જીવોત્સર્ગ યોજિત દેહમાં આજે પણ સૂક્ષ્મ આવાજે વિચરે, વળી એની ઉપસ્થિતિ દુર્ગંધ માટે નહીં, પણ અશ્વિનીકુમારના સુગંધ માટે ઓળખી શકાય.
---
પક્ષિવાક્ય સ્વરૂપે ઉપસંહાર
આ પુરાવા શોધવા માટી કૂટવાથી લઈ મેઘસ્તંભે ચઢવા જેવા છે. અને, પ્રિય વાચક, જો તમે રાત્રે કલ્પવિડું પાન સાફ કરી અને દક્ષિણ પવનમાં ઊભા રહો, તો કદાચ—“મહાવીરના મૌનનાં અજોડ ઘંટનાદ”—તમારા છાતીમાં ઝંખના તરીકે વાગી ઉઠશે.
> *“જ્ઞા ન : ભૂમિ = ભવ્ય શૂન્ય
ભવ્ય શૂન્ય : શ્વાસ = મહાવીર”*¹¹
ભવિષ્યે કોઈ કલ્પક કલમ આ રહસ્ય ઐતિહાસની પુનર્જીવિત કલ્પના શણગારે; પરંતુ આજે, આ શબ്ദો વચ્ચે કેટલીક જગ્યાઓ નાખ્ય છે—એ જગ્યા તમારે ભરવાની છે—નિશ୍ શબ્, મૌન, શૂન્ય, મહાવીર.
---
ફૂટનોટ્સ
1. બ્લેકથૉર્ન જંગલ: સંદર્ભ “અરાળિક દંતકથા-સંગ્રહ”, પાઠ ૩, શ્લોક ૬.
2. કર્મશાસ્ત્રાન્તર—ઉત્તરખંડ: અસ્તિત્વ વિવાદાસ્પદ પહેલાં-જૂનાગઢ પાંડુલિપિ.
3. ગ્રંથપાલનું નામ અસ્પષ્ટ; શિક્ષણાથે “અનુગ્રંથાઈ” ઉપનામવિશિષ્ટ.
4. ભૂગર્ભ ચશ્મો: તાત્કાલીક દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરાવતી ક્રિયા, “દૃશ્યોતાવલોકન” તરીકે પણ ઓળખાય છે.
5. સંવાદ વિનાની વાતચીત—પરિસ્થિતિની અ-શબ્ સંલાપ ક્રિયા.
6. અર્જવિત્ર: દ્યાવા-લોકની મૂળ પ્રાણદેવી, “દેહવિતાન” = દેહ ઉત્પન્ન કરનાર શક્તિ.
7. વિદ્યા‐ધરો: પાતાળ સાપેક્ષ દૈવી વિમાનોમાં વિહરતાં તત્ત્વજ્ઞ.
8. “પાવાપુરી ફોલિયોઝ” કલ્પના-છપાયેલા ગુફા-નકશે હેઠળ સિદ્ધાંત.
9. સંસ્કરણ ગ્રંથાલય, વેરકે હાજર એવાં, “નિર્વાણસૂત્ર” મૂળવિર્તન.
10. અર્ગલ-યંત્ર: અતિગુપ્ત યંત્રાતિક્રિયા, જેના ચુંબકીય ક્ષેત્રો “જીવોત્સર્ગ” ચિન્ટિત કરે.
11. આ અનુસૂત્ર “શૂન્ય-બીજા” ગ્રંથમાંથી ઉદ્ધરિત, દ્યા-દાંડી દ્વારા અભિવ્યક્ત.
---
અને હવે—પુનઃમૌન.