નિષ્ફળતાનું તર્કશાસ્ત્ર: હોશિયાર માણસો બધું કેટલી હોશિયારીથી બગાડે છે!

**The Logic of Failure: Why Smart People Ruin Things So Efficiently**
**નિષ્ફળતાનું તર્કશાસ્ત્ર: હોશિયાર માણસો બધું કેટલી હોશિયારીથી બગાડે છે!**

પરાગ રતનપરા

આપણા દેશમાં બે પ્રકારના માણસો છે. એક, જેમને કશી ખબર નથી. અને બીજા, જેમને બધી જ ખબર છે. પહેલા પ્રકારના માણસો ઓછું નુકસાન કરે છે, કારણ કે એ ડરે છે. ખરું નુકસાન બીજા પ્રકારના કરે છે, કારણ કે એ ડરતા નથી. એમને ખાતરી હોય છે કે પોતે સાચા છે. અને ઇતિહાસ સાક્ષી છે, આત્મવિશ્વાસથી ભરેલો હોશિયાર માણસ જેટલો વિનાશ કરી શકે છે, એટલો કોઈ વાવાઝોડું પણ નથી કરી શકતું.

૧૯૮૯માં જર્મનીના એક મનોવૈજ્ઞાનિક ડીટ્રીક ડોર્નરે એક પુસ્તક લખ્યું, "ધ લોજિક ઓફ ફેલ્યોર". આપણે ત્યાં આ પુસ્તક બહુ ઓછા લોકોએ વાંચ્યું છે. કારણ સ્પષ્ટ છે. આપણે સફળતાનાં પુસ્તકો વાંચીએ છીએ. "કરોડપતિ કેવી રીતે બનવું", "સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠવાના ફાયદા", "તમારી અંદરનો સિંહ જગાડો". નિષ્ફળતા વિશે વાંચવાની આપણને જરૂર જ નથી, કારણ કે નિષ્ફળ તો હંમેશાં બીજા થાય છે. આપણે તો ફક્ત "સંજોગોનો શિકાર" થઈએ છીએ.

ડોર્નરે શું કર્યું? એણે કમ્પ્યુટરમાં નાની નાની દુનિયાઓ બનાવી. એક આફ્રિકાનો કાલ્પનિક પ્રદેશ, "ટાનાલેન્ડ", જ્યાં ગરીબ વિચરતી પ્રજા રહે છે. અને એક નાનું ઔદ્યોગિક નગર, "લોહાઉસેન". પછી એણે મેયરો, એક્ઝિક્યુટિવો અને વૈજ્ઞાનિકોને બોલાવ્યા. ભણેલા, ગણેલા, સૂટ-બૂટવાળા, પાવરપોઇન્ટવાળા લોકો. એમને એક જ કામ સોંપ્યું: "આ દુનિયાનું લાંબા ગાળાનું ભલું કરો."

પરિણામ? લગભગ દરેકે પોતાની દુનિયાને બરબાદ કરી નાખી. ક્યાંક દુકાળ, ક્યાંક દેવાળું, ક્યાંક પર્યાવરણનો સર્વનાશ. અને મજાની વાત એ કે કોઈ મૂર્ખ નહોતું. કોઈનો ઇરાદો ખરાબ નહોતો. બધા ભલું જ કરવા ગયા હતા.

ભલું કરવા જનારાઓથી ભગવાન બચાવે. આ વાક્ય આપણે ત્યાં દરેક સાસુ, દરેક સરકાર અને દરેક સલાહકાર કાકાને લાગુ પડે છે.

ટાનાલેન્ડમાં શું થયું? ભલા માણસોએ જોયું કે પ્રજા પાસે પાણી નથી. તો કૂવા ખોદાવ્યા. દવાખાનાં ખોલ્યાં. પશુઓ વધ્યાં, બાળકો વધ્યાં, વસ્તી વધી. તાળીઓ પડી. રિપોર્ટમાં ગ્રાફ ઉપર ગયા. પછી ઘાસ ખૂટ્યું. પાણીનું તળ નીચે ગયું. પશુઓ મરવા લાગ્યાં. અને જે પ્રજાને બચાવવા નીકળ્યા હતા, એ જ પ્રજા ભૂખે મરવા લાગી.

આ વાંચીને તમને કંઈ યાદ આવ્યું? આપણા શહેરમાં ટ્રાફિક વધ્યો તો ફ્લાયઓવર બાંધ્યો. ફ્લાયઓવર બંધાયો તો વધુ ગાડીઓ આવી. વધુ ગાડીઓ આવી તો બીજો ફ્લાયઓવર. હવે ફ્લાયઓવરની નીચે પણ ટ્રાફિક છે અને ઉપર પણ. ઉદ્ઘાટનની તકતી પર નેતાનું નામ છે, પણ ટ્રાફિકની તકતી પર કોઈનું નામ નથી.

ડોર્નર કહે છે કે માણસનું મગજ સીધી લીટીમાં વિચારે છે. "આ કરીશ તો આ થશે." પણ દુનિયા સીધી લીટી નથી, જલેબી છે. એમાં એક છેડો ક્યાંથી શરૂ થાય ને ક્યાં પૂરો થાય, એ કંદોઈને પણ ખબર નથી હોતી. દરેક નિર્ણયનું પરિણામ તરત નથી આવતું. એ ધીમે ધીમે, ચૂપચાપ, વર્ષો પછી આવે છે. અને ત્યાં સુધીમાં નિર્ણય લેનાર કાં તો રિટાયર થઈ ગયો હોય, કાં ટ્રાન્સફર, કાં સ્વર્ગવાસ.

આપણે ત્યાં એનું સૌથી સુંદર ઉદાહરણ રસોડામાં છે. દાળમાં મીઠું ઓછું લાગ્યું. ચમચી નાખ્યું. ચાખ્યું, હજી ફરક ન પડ્યો, કારણ કે મીઠું હજી ઓગળ્યું નથી. બીજી ચમચી નાખી. પાંચ મિનિટ પછી આખું ઘર પાણી પી પીને દાળની પ્રશંસા કરે છે. આ છે "ટાઇમ ડિલે". ડોર્નરે આખી જિંદગી સંશોધન કરીને જે શોધ્યું, એ આપણી મમ્મીઓ રોજ સાંજે સાત વાગ્યે સાબિત કરે છે.

ડોર્નરે નિષ્ફળ માણસોની કેટલીક આદતો નોંધી. એ વાંચીને મને લાગ્યું કે એ જર્મની નહીં, આપણી સોસાયટીની મીટિંગમાં બેઠો હશે.

પહેલી આદત: એક વિષયથી બીજા વિષય પર કૂદકા મારવા. સમસ્યા જરાક અઘરી લાગે કે તરત બીજી સમસ્યા પકડી લેવી. જેમ લગ્નના જમણવારમાં કાકા એક કાઉન્ટરથી બીજા કાઉન્ટર પર ફરે, દરેક વાનગી થોડી થોડી લે, એકેય પૂરી ન ખાય, અને છેલ્લે કહે "આજે જમવાની મજા ન આવી."

બીજી આદત: મોટી સમસ્યા છોડીને નાની, આરામદાયક સમસ્યામાં ઘૂસી જવું. ઘરનો હપ્તો ત્રણ મહિનાથી બાકી છે, પણ ભાઈ આખો રવિવાર એ વિચારે છે કે બાથરૂમનો બલ્બ LED કરાવીએ તો વીજળીનું બિલ કેટલું ઓછું આવે. કંપની ડૂબી રહી છે, પણ મેનેજમેન્ટ મીટિંગમાં ચર્ચા લોગોના રંગની થાય છે. કારણ કે લોગોના રંગ પર બધા એક્સપર્ટ છે, અને ડૂબતી કંપની પર કોઈ નહીં.

ત્રીજી આદત: પ્રશ્નો ન પૂછવા. ડોર્નરે જોયું કે સારા નિર્ણય લેનારા વધુ "કેમ?" પૂછતા હતા. ખરાબ નિર્ણય લેનારા સીધા "શું કરવું?" પર કૂદી પડતા. આપણે ત્યાં "કેમ?" પૂછવું એ અપમાન ગણાય છે. છોકરો પૂછે "પપ્પા, એન્જિનિયરિંગ જ કેમ?" તો જવાબ મળે "મેં કહ્યું ને એટલે." બોસને પૂછો "આ નિર્ણય કેમ?" તો તમારું અપ્રેઝલ જવાબ આપે છે. આપણી સંસ્કૃતિમાં પ્રશ્ન પૂછનાર ઉદ્ધત છે, અને ખોટો જવાબ આપનાર વડીલ છે.

અને ચોથી, સૌથી ખતરનાક આદત: નિષ્ફળ જવા લાગે ત્યારે બીજાને દોષ દેવો. ડોર્નરના પ્રયોગોમાં જેમ જેમ દુનિયા બગડતી ગઈ, તેમ તેમ સહભાગીઓ વધુ ઉદ્ધત, વધુ સિનિકલ અને વધુ "હું તો સાચો જ હતો" વાળા થતા ગયા. ટાનાલેન્ડની પ્રજા ભૂખે મરતી હતી અને ચલાવનાર કહેતો હતો, "આ લોકો જ આળસુ છે."

આપણે ત્યાં આ વાક્ય તૈયાર જ પડ્યું છે. "પ્રજા જ એવી છે." "આજકાલનાં છોકરાં જ એવાં છે." "વહુ જ એવી આવી." "માર્કેટ જ ખરાબ છે." દોષ હંમેશાં સિસ્ટમનો હોય છે, અને સિસ્ટમ એટલે બીજા લોકો. આપણે ક્યારેય સિસ્ટમનો ભાગ નથી હોતા. આપણે તો ફક્ત એના વિવેચક છીએ.

અહીં સૌથી મોટો વ્યંગ છુપાયેલો છે. આ પ્રયોગમાં નિષ્ફળ ગયેલા લોકો મૂર્ખ નહોતા. એ "હોશિયાર" હતા. અને એટલે જ નિષ્ફળ ગયા. હોશિયાર માણસ પોતાની હોશિયારી પર એટલો વિશ્વાસ મૂકે છે કે એને ચકાસવાની જરૂર જ નથી લાગતી. અજ્ઞાની માણસ પૂછે છે, "આમ કરીએ તો શું થાય?" જ્ઞાની માણસ કહે છે, "આમ જ થશે." અને પછી જે થાય છે, એ પર એ લેખ લખે છે, "અણધાર્યાં પરિણામો".

ભારતમાં આપણે નિર્ણયોને પરિણામથી નહીં, ઇરાદાથી માપીએ છીએ. "એમનો ઇરાદો તો સારો હતો." આ વાક્ય આપણા દેશની અડધી બરબાદીનું શિલાલેખ છે. સારા ઇરાદાથી નદી પર બંધ બંધાયો, સારા ઇરાદાથી જંગલ કપાયું, સારા ઇરાદાથી દીકરાની કારકિર્દી નક્કી થઈ, સારા ઇરાદાથી દીકરીનું લગ્ન ગોઠવાયું. પરિણામ ખરાબ આવ્યું તો નસીબ ખરાબ. ઇરાદો તો સારો જ હતો.

ડોર્નર કોઈ મોટું સૂત્ર નથી આપતો. એ કોઈ "સાત પગથિયાં" નથી આપતો. એ ફક્ત એટલું કહે છે કે દુનિયા જટિલ છે, અને તમારું મગજ એ માટે બન્યું નથી. એટલે નમ્ર રહો. ધીમે ચાલો. પરિણામ જુઓ. પ્રશ્ન પૂછો. ભૂલ સ્વીકારો.

હવે કહો, આ પાંચમાંથી કઈ વસ્તુ આપણા સ્વભાવમાં છે? નમ્રતા? આપણે ગૂગલ કરતાં પહેલાં અભિપ્રાય આપીએ છીએ. ધીમે ચાલવું? આપણે સિગ્નલ લીલો થાય એ પહેલાં હોર્ન મારીએ છીએ. પરિણામ જોવું? આપણે ડાયેટ ચાર દિવસમાં છોડી દઈએ છીએ કારણ કે વજન ઘટ્યું નહીં. પ્રશ્ન પૂછવો? એ તો ઉદ્ધતાઈ છે. ભૂલ સ્વીકારવી? એ તો ઇજ્જતનો સવાલ છે.

કદાચ એટલે જ આ પુસ્તક આપણે ત્યાં અજાણ્યું છે. આ પુસ્તક વાંચવા માટે પહેલાં એ સ્વીકારવું પડે કે "હું પણ ખોટો હોઈ શકું." અને આટલું સ્વીકારવાની હિંમત હોય, તો પછી પુસ્તકની જરૂર જ ક્યાં રહે?

બાકી, આપણે તો આપણી નાની નાની ટાનાલેન્ડ ચલાવીએ છીએ. ઘર, ઓફિસ, સોસાયટી, વોટ્સએપ ગ્રુપ. કૂવા ખોદીએ છીએ, તાળીઓ મેળવીએ છીએ, અને દુકાળ આવે ત્યારે કહીએ છીએ, "આ લોકો જ એવા છે."

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- ટાનાલેન્ડના પ્રયોગમાં ઘણા સહભાગીઓએ શરૂઆતમાં એટલી "સફળતા" મેળવી કે પશુઓ અને વસ્તી ઝડપથી વધ્યાં, અને એ જ સફળતા પાછળથી દુકાળનું કારણ બની. એટલે કે વિનાશની શરૂઆત તાળીઓથી થઈ હતી.
- ડોર્નરે નોંધ્યું કે સારું પરફોર્મ કરનારા લોકો ખરાબ પરફોર્મ કરનારા કરતાં વધુ નિર્ણયો લેતા હતા, પણ દરેક નિર્ણય પહેલાં વધુ "કેમ?" પૂછતા હતા. ઉતાવળ નહીં, જિજ્ઞાસા ફરક પાડતી હતી.
- આ જ પુસ્તકમાં ડોર્નરે ચેર્નોબિલ દુર્ઘટનાનું વિશ્લેષણ કર્યું છે અને બતાવ્યું છે કે એ કોઈ એક મોટી મૂર્ખામીથી નહીં, પણ અનુભવી નિષ્ણાતોના એક પછી એક "તર્કબદ્ધ લાગતા" નિર્ણયોથી થઈ હતી.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#LogicOfFailure #DietrichDorner #SystemsThinking #GujaratiSatire
#નિષ્ફળતાનું_તર્કશાસ્ત્ર #ગુજરાતી_નિબંધ #સમાજ_પર_કટાક્ષ #પરાગ_રતનપરા