નોટ છપાય વોશિંગ્ટનમાં, ભાવ વધે ધોરાજીમાં: ડોલરના જુગારનું બિલ ભારતના ખેડૂતના નામે

**ગુજરાતી શીર્ષક:** નોટ છપાય વોશિંગ્ટનમાં, ભાવ વધે ધોરાજીમાં: ડોલરના જુગારનું બિલ ભારતના ખેડૂતના નામે

---

પાછલી વાત ટૂંકમાં યાદ કરી લો: અમેરિકાની Fed નામની શેઠાણી છે. જ્યારે જ્યારે Wall Street ના જુગારીઓ હારે, ત્યારે ત્યારે એ નવા ડોલર છાપીને એમને બચાવે. ૧૯૮૭થી આ ખેલ ચાલે છે, અને દર વખતે ડોઝ મોટો થતો જાય છે.

હવે તમે કહેશો — "ભાઈ, એ અમેરિકાનો પ્રશ્ન છે. આપણે શું?" બસ, અહીં જ આખી રમત છુપાયેલી છે. કારણ કે ડોલર એ ફક્ત અમેરિકાનું ચલણ નથી — એ આખી દુનિયાનું ચલણ છે. Oil ડોલરમાં ખરીદાય છે, ખાતર ડોલરમાં, ખાદ્યતેલ ડોલરમાં, દવાનો કાચો માલ ડોલરમાં. એટલે અમેરિકા જ્યારે નોટ છાપે છે, ત્યારે એ ફક્ત પોતાના ગામમાં પૂર નથી લાવતું — એ આખી દુનિયાના તળાવમાં પાણી છોડે છે. અને સૌથી પહેલા ડૂબે છે એ, જેનું ઘર સૌથી નીચાણમાં છે.

એ નીચાણવાળું ઘર એટલે એશિયા. એટલે ભારત. એટલે આપણે.

હવે એકદમ સાદી ભાષામાં, પગથિયે પગથિયે સમજો કે વોશિંગ્ટનમાં છપાયેલી નોટ ધોરાજીના ખેડૂત સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે — બિલ બનીને.

**પગથિયું ૧:** Fed ટ્રિલિયન ડોલર છાપે છે. એ પૈસા Wall Street ના મોટા ફંડો પાસે જાય છે — લગભગ મફતના વ્યાજે.

**પગથિયું ૨:** આ ફંડોને હવે કમાણી ક્યાંક તો કરવી છે. મફતના પૈસાથી એ લોકો દુનિયાભરની ચીજો ખરીદે છે — oil, ધાતુ, અનાજના વાયદા, જમીન. જ્યાં પૈસો જાય, ત્યાં ભાવ વધે. Oil મોંઘું, gas મોંઘો, ખાતર મોંઘું.

**પગથિયું ૩:** ભારત પોતાનું ૮૫% oil બહારથી ખરીદે છે — ડોલરમાં. Oil મોંઘું થાય એટલે ટ્રકનું ભાડું વધે. ટ્રકનું ભાડું વધે એટલે શાકભાજીથી માંડીને સિમેન્ટ સુધી બધું વધે. મોંઘવારી ભારતમાં ટ્રક ભરીને આવે છે — શબ્દશઃ.

**પગથિયું ૪:** આ સૌથી ઝેરી છે. ડોલર છપાય એટલે વહેલો-મોડો રૂપિયો ડોલર સામે નબળો પડે છે. જે રૂપિયો દાદાના જમાનામાં ડોલર દીઠ ૮ હતો, એ આજે ૮૮ને પાર છે. રૂપિયો નબળો એટલે એ જ oil, એ જ ખાતર, એ જ દવા — હવે વધુ રૂપિયા આપીને. એટલે અમેરિકાની મોંઘવારી આપણે double વ્યાજ સાથે ભરીએ છીએ: એક વાર ભાવ વધ્યાનું, બીજી વાર રૂપિયો ઘસાયાનું.

આને અર્થશાસ્ત્રીઓ "imported inflation" કહે છે. હું એને "પારકાની જાનમાં આપણું દેવાળું" કહું છું. પાર્ટી ન્યૂયોર્કમાં, હેંગઓવર મુંબઈમાં, અને બિલ? બિલ પેલા ખેડૂતના ટેબલ પર, જેને પાર્ટીનું આમંત્રણ પણ નહોતું.

હવે જોઈએ કે આ બિલ સૌથી નાના માણસ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે.

**સૌથી નાનો ખેડૂત:** બે વીઘા જમીનવાળો કાનજીભાઈ. એની ખરીદી જુઓ — ડીઝલ (આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ), ખાતર (આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ), જંતુનાશક (આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ), બિયારણ (કંપનીનો ભાવ). અને એનું વેચાણ? મગફળી — જેનો ભાવ સરકાર અને વચેટિયા નક્કી કરે. એટલે કાનજીભાઈ ખરીદે છે વૈશ્વિક ભાવે અને વેચે છે સ્થાનિક ભાવે. દુનિયાનો એકમાત્ર વેપારી જે મોંઘું ખરીદીને સસ્તું વેચે છે — અને છતાં એને "અન્નદાતા" કહીને ફૂલહાર કરીએ છીએ. ફૂલહાર મફત છે ને, એટલે.

Fed એક ટકો વ્યાજ ઘટાડે, એટલે કાનજીભાઈનું ખાતર દસ ટકા મોંઘું થાય. કાનજીભાઈએ Fed નું નામ પણ સાંભળ્યું નથી, પણ Fed ના દરેક નિર્ણયનો હપ્તો એ ભરે છે. એ વિચારે છે કે વરસાદ ખરાબ છે, નસીબ ખરાબ છે, ગ્રહ ખરાબ છે. એને કોણ કહે કે ગ્રહદશા વોશિંગ્ટનમાં બેઠી છે અને એનું નામ છે "monetary policy"?

**સૌથી નાનો મધ્યમ વર્ગ:** હવે શહેરમાં આવો. મહેશભાઈ — પગાર ૩૫,૦૦૦, ઘરમાં ચાર જણ, એક જૂનું સ્કૂટર અને એક નવું સપનું. મોંઘવારી વધે એટલે RBI શું કરે? વ્યાજ વધારે. એટલે મહેશભાઈની હોમ લોનનો EMI વધે. એટલે મહેશભાઈ પર બેવડો માર: થાળી પણ મોંઘી અને હપ્તો પણ મોંઘો. પગાર વધ્યો ૭%, ખર્ચ વધ્યો ૧૨%. આ ખાધ એ ક્યાંથી પૂરે છે? બચતમાંથી. એટલે કે પોતાના ભવિષ્યમાંથી. મહેશભાઈ દર મહિને પોતાની નિવૃત્તિ વેચીને શાક ખરીદે છે — અને એને ખબર પણ નથી.

અને પેલા અમીર? એમની પાસે શેર છે, જમીન છે, સોનું છે — જે બધું છાપેલા પૈસાના પૂરમાં ઉપર તરે છે. મોંઘવારી એમના માટે સમસ્યા નથી, strategy છે. એટલે જ મોંઘવારીને દુનિયાનો સૌથી પ્રામાણિક ચોર કહેવાય છે — એ ફક્ત એના ઘરમાં ઘૂસે છે જેની પાસે તિજોરી નથી.

હવે "hyperinflation" વાળી વાત — સાચું ચિત્ર સમજી લો. ભારતમાં હજી ઝિમ્બાબ્વે જેવી નોટના થપ્પા લઈને શાક લેવા જવાની સ્થિતિ નથી, અને કદાચ નહીં આવે. પણ hyperinflation નું ખરું સ્વરૂપ થપ્પામાં નથી — ઝડપમાં છે. તમારી થાળી સામે જુઓ: દસ વર્ષમાં ટામેટા ક્યાંથી ક્યાં, ભણતરની ફી ક્યાંથી ક્યાં, દવાખાનાનું બિલ ક્યાંથી ક્યાં, ઘરના ભાવ ક્યાંથી ક્યાં. પગારદારની જિંદગીના ચાર મોટા ખર્ચ — રોટી, છત, ભણતર, દવા — ચારેય એની આવક કરતાં બમણી ઝડપે દોડે છે. આને સરકારી ચોપડે "moderate inflation" કહેવાય. પણ જેની આખી જિંદગી ધીમે ધીમે નાની થતી જાય, એને માટે તો આ hyper જ છે ને? દેડકાને ઉકળતા પાણીમાં નાખો તો કૂદી જાય — પણ ધીમા તાપે ચડાવો તો બફાઈ જાય, હસતાં હસતાં. એશિયાનો ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ એ ધીમા તાપ પર છે, ૧૯૭૧થી.

૧૯૭૧ કેમ? કારણ કે એ વર્ષે અમેરિકાએ ડોલર પાછળથી સોનું કાઢી નાખ્યું. ત્યાં સુધી નિયમ હતો — નોટ છાપવી હોય તો સામે સોનું જોઈએ. એ દિવસથી નિયમ છે — નોટ છાપવી હોય તો ફક્ત printer જોઈએ. અને જ્યારે ચલણ પાછળ સોનું ન હોય, ત્યારે એની પાછળ હોય છે ફક્ત વિશ્વાસ. વિશ્વાસ પર ચાલતી નોટ અને વિશ્વાસ પર ચાલતું લગ્ન — બંનેમાં એક જ જોખમ છે: જે દિવસે શંકા પડી, એ દિવસે બધું પડ્યું.

એટલે આખી વાતનો સાર: અમેરિકામાં જુગારી હારે છે, Fed નોટ છાપે છે, ડોલર દુનિયામાં રેલાય છે, ભાવ એશિયામાં વધે છે, રૂપિયો ઘસાય છે, અને છેલ્લે એ આખી સાંકળનું છેલ્લું વજન આવે છે બે માણસના ખભે — એક ખેડૂત, જે વૈશ્વિક ભાવે ખરીદીને સ્થાનિક ભાવે વેચે છે, અને એક પગારદાર, જે વધતા EMI અને વધતી થાળી વચ્ચે પોતાની બચત ઓગાળે છે. બંનેનો વાંક એટલો જ કે એમની પાસે એવી કોઈ મિલકત નથી જે છાપેલા પૈસાના પૂરમાં તરી શકે.

Wall Street પર જ્યારે champagne ખૂલે છે, ત્યારે એનો ખાલી ગ્લાસ ધોવા માટે પાણી સૌરાષ્ટ્રના કૂવામાંથી જાય છે. અને કૂવાવાળાને હજી એમ છે કે વરસાદ ઓછો પડ્યો.

**Real but Weird Facts:**

- ૧૯૭૧માં અમેરિકાએ ડોલર-સોનાનો સંબંધ "કામચલાઉ" તોડ્યો હતો — Nixon સાહેબે TV પર "temporarily" શબ્દ વાપર્યો હતો. એ "કામચલાઉ" ને આજે ૫૫ વર્ષ થયા. સરકારી "કામચલાઉ" ની આવરદા સૌથી લાંબી હોય છે — દેશ કોઈ પણ હોય.
- રૂપિયો ૧૯૪૭માં ડોલર સામે લગભગ ૩-૪ ની આસપાસ હતો, આજે ૮૮ ને પાર છે. એટલે ડોલરની સામે આપણું ચલણ આઝાદી પછી ૯૫%થી વધુ ઘસાયું — અને આપણે celebration માં ફટાકડા ડોલરમાં આયાત થયેલા કાચા માલથી બનેલા ફોડીએ છીએ.
- ભારતનો ખેડૂત ખાતર માટે જે ભાવ ભરે છે, એ છેક રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને ડોલરની ચાલથી નક્કી થાય છે — એટલે બે વીઘાવાળા ખેડૂતનું નસીબ એ લોકો લખે છે જેમણે જિંદગીમાં ક્યારેય માટી અડી નથી.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#ImportedInflation #DollarHegemony #FedPolicy #IndianFarmer #મોંઘવારી #રૂપિયો #ગુજરાતીનિબંધ #સમાજદર્શન