પરાગ રતનપરા

**પરાગ રતનપરા**

---

મિત્રો, આજે હું તમને એક વાત કહેવા માંગુ છું. એક એવી વાત જે કોઈ સુનવા નથી માંગતું. કેમ કે સાચી વાત હંમેશા કડવી હોય છે.

બે મોટા વિદ્વાનો - ઇકોનોમિસ્ટ ડૉ. અરવિંદ સુબ્રમણિયન અને પોલિટિકલ સાયન્ટિસ્ટ ડૉ. દેવેશ કપૂર - એમણે એક પુસ્તક લખ્યું છે: "A Sixth of Humanity." એટલે કે માનવજાતનો છઠ્ઠો ભાગ - આપણે ભારતીયો.

આ પુસ્તક વાંચીને મને એક જ વાત સમજાઈ: આપણા પોલિસીમેકર્સ જ આપણા સૌથી મોટા દુશ્મન છે. હા, તમે સાચું સાંભળ્યું. આપણા નેતાઓ, આપણા અધિકારીઓ, આપણા બધા "વિઝનરી" લીડર્સ - એ જ આપણને પાછા ખેંચી રહ્યા છે.

## પહેલી સમસ્યા: આપણે નંબર જ બરાબર નથી ગણતા

જુઓ, હું એક સરળ વાત કહું. જો તમે કોઈ વસ્તુ માપી શકતા નથી, તો તમે શું જાણો છો?

(a) સમસ્યા શું છે - આ પણ નહીં
(b) સમસ્યા કેટલી મોટી છે - આ પણ નહીં
(c) અને એટલે તમે કેવી રીતે સોલ્યુશન લાવશો - આ તો બિલકુલ નહીં

આપણા દેશમાં આ જ થઈ રહ્યું છે. આપણો ડેટા જ ખોટો છે.

## આપણી GDP વૃદ્ધિ દર? ભાઈ, એ તો જોક છે!

2012થી 2025 સુધીનો ડેટા જુઓ. લગભગ દરેક મેક્રો-ઇકોનોમિક ઇન્ડિકેટર પડતર બતાવે છે:

- રિયલ વેજેસ (વાસ્તવિક પગાર) - નીચે જઈ રહ્યા છે
- એક્સપોર્ટ્સ - નીચે જઈ રહ્યાં છે
- ઈમ્પોર્ટ્સ - નીચે જઈ રહ્યાં છે
- ક્રેડિટ - નીચે જઈ રહી છે
- ટેક્સ - નીચે જઈ રહ્યા છે
- ઈન્વેસ્ટમેન્ટ્સ - નીચે જઈ રહ્યા છે

પણ આપણો એગ્રીગેટ GDP? અરે વાહ! એ તો 6% થી 8% વૃદ્ધિ દર બતાવે છે. 13 વર્ષથી સેમ ટુ સેમ!

આ કેવી મેજિક છે ભાઈ? બધું નીચે જાય અને GDP ઉપર જાય? આ તો એવું થયું કે ક્રિકેટ ટીમના બધા ખેલાડીઓ ડક આઉટ થાય અને ટીમનો સ્કોર 300 રહે!

IMF પણ આ જોઈને પૂછે છે: "ભાઈ, તમારું મેથ કેવું છે?"

## ટ્રમ્પના ટેરિફ્સે આપણી પોલ ઉઘાડી કરી

Continuing with the satirical Gujarati essay in Chetan Bhagat's style...આપણે દાવો કરતા હતા: "અમે નવી ઈકોનોમિક સુપરપાવર છીએ!"

પણ ભાઈ, દાવા અને ફેક્ટ્સ એક જ વસ્તુ નથી હોતી.

જ્યારે ટ્રમ્પે ટેરિફ્સ લગાવ્યા, ત્યારે સાચું સામે આવ્યું. આપણી પાસે ગ્લોબલ ટ્રેડમાં કોઈ નેગોશિએટિંગ લિવરેજ જ નથી. દુનિયામાં સૌથી વધારે ટેરિફ્સ આપણને મળ્યા!

અને હવે ફોરેન ઈન્વેસ્ટર્સ? એમની રુચિ ઠંડી પડી ગઈ છે ભારત પ્રત્યે.

## એક પ્રશ્ન: ભારત એવું શું બનાવે છે જે દુનિયાને જોઈએ?

જવાબ? Nothing. બિલકુલ નથિંગ.

આપણે કોઈ પણ ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈનનો જરૂરી ભાગ નથી. આપણું મહત્વ? ઝીરો.

ભાઈ, દુનિયામાં બીજાઓ માટે અનિવાર્ય બનવું - એ સરળ નથી. એમાં પરસેવો પાડવો પડે છે. બોમ્બાસ્ટિક સ્પીચથી કામ નથી થતું.

"અમે ગ્રેટેસ્ટ છીએ!" - આ કહેવાથી કોઈ ઈમ્પ્રેસ નથી થતું. પ્રેક્ટિકલ લોકોને પ્રેક્ટિકલ રિઝલ્ટ જોઈએ છે.

## આપણો પ્રાઈવેટ સેક્ટર: નો R&D, નો ઈનોવેશન

છેલ્લા એક દાયકામાં, આપણી સરકારે શું કર્યું? અંબાણી, અદાણી, ટાટા જેવા મોટા બિઝનેસ ગ્રૂપ્સને રેગ્યુલેટરી ફેવર્સ આપ્યા.

હવે સાંભળો, સાઉથ કોરિયાએ પણ આ જ કર્યું હતું 1960માં. પણ એક મોટો ફરક હતો.

જ્યારે જનરલ પાર્કે સાઉથ કોરિયામાં મોટા કોંગ્લોમરેટ્સ (chaebols) ને સપોર્ટ આપ્યો, ત્યારે એણે એક કંડિશન મૂકી: તમારે ગ્લોબલ કોમ્પિટિટિવનેસનો ટેસ્ટ પણ પાસ કરવો પડશે!

આપણા ભારતીય કોંગ્લોમરેટ્સ? એ તો ફક્ત ઘરમાં રાજા છે. બહાર? ઝીરો કોમ્પિટિટિવનેસ.

બીજું, R&D? ભાઈ, આપણી કંપનીઓ R&D પર પૈસા જ નથી ખર્ચતી. ઈન્ટરનેશનલ પેટન્ટ્સ? કોરિયન ફર્મ્સ અને ભારતીય ફર્મ્સનો રેશિયો 100:1 છે!

એક સો ક્યાં અને એક ક્યાં!

આપણી કંપનીઓ ઈનોવેટિવ તો છે - પણ ફક્ત એક વસ્તુમાં: કેવી રીતે સિસ્ટમને ગેઇમ કરવી!

## ભારતની સૌથી મોટી આર્થિક નિષ્ફળતા

હવે સાંભળો, આ મહત્વની વાત છે.

ભારતની સૌથી મોટી નિષ્ફળતા AI કે સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સમાં ન આવવાની નથી.

ભારતની સૌથી મોટી નિષ્ફળતા એ છે કે આપણે લો-સ્કિલ્ડ, લેબર-ઈન્ટેન્સિવ એક્સપોર્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ નથી કરી!

હા, એ સિમ્પલ શર્ટ-પેન્ટ, જૂતા-ચંપલ, ટોય્ઝ-ગેજેટ્સ બનાવવાની ઈન્ડસ્ટ્રી. એ જ આપણે નથી કરી!

## આ નિષ્ફળતા કેમ થઈ?

### (a) ખેતીમાં નિષ્ફળતા

જો તમારી એગ્રીકલ્ચર પ્રોડક્ટિવ નથી, તો તમે વધારે લોકોને ખેતીમાંથી બહાર કેવી રીતે લાવશો?

ચાઈનાએ પહેલા પોતાની એગ્રીકલ્ચર અત્યંત પ્રોડક્ટિવ બનાવી. એટલે લોકો ઓટોમેટિક મેન્યુફેક્ચરિંગમાં જવા તૈયાર થયા.

આપણે? ચોખાથી લઈને શેરડી સુધી, કપાસથી લઈને અન્ય પાક સુધી - આપણી પ્રોડક્ટિવિટી બધા દેશોથી ઓછી છે.

### (b) ખરાબ લેબર લો

આપણો દરેક મેન્યુફેક્ચરર શું માંગે છે? 100-200-300 વર્કર્સથી નીચે રહેવું. કેમ? રેગ્યુલેટરી બોજથી બચવા માટે!

એટલે આપણે મોટી ફેક્ટરીઓ જ નથી બનાવી જે 5,000 કે 15,000 કે 50,000 લોકોને નોકરી આપે.

### (c) સરકાર એક મોટો એમ્પ્લોયર

હવે આ સાંભળો, આ તો કમાલ છે:

(1) ભારતીય સરકારી પગાર લો-લેવલ કર્મચારીઓ માટે અત્યંત ઊંચો છે, લો-સ્કિલ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ કરતાં.

(2) સરકારી નોકરી લાઈફટાઈમ પ્રોટેક્ટેડ છે. કામ કરો કે ન કરો, કોઈ ફરક નથી પડતો.

(3) સરકારી પરીક્ષા માટે અપ્લાય કરનારા યુથ અને ખાલી જગ્યાઓનો રેશિયો 1000:1 છે! એટલે આપણો મોટો લેબર સપ્લાય આમાં જ લોક થઈ ગયો છે.

(4) સરકારી પરીક્ષાની તૈયારીમાં કોઈ સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ નથી થતું. કોઈ વેલ્યુ એડિશન નથી. યંગસ્ટર્સ પોતાના વીસના દાયકા બરબાદ કરે છે આ પરીક્ષા લખતા લખતા.

### (d) મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે ઈનપુટ્સ ખર્ચાળ છે

Continuing...લો-સ્કિલ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે બે જરૂરી ઈનપુટ્સ જોઈએ: ઈલેક્ટ્રીસીટી અને ફ્રેઈટ. એ બંને સ્વસ્તા હોવા જોઈએ.

આપણી પાસે શું છે?

**ઈલેક્ટ્રીસીટી કોસ્ટ:** ભારતમાં એક એવરેજ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ ઈલેક્ટ્રીસીટી માટે ચાઈના કરતાં બમણા પૈસા ચૂકવે છે!

**રેલ્વે ફ્રેઈટ:** તમને ખબર છે કે 1950થી લઈને તાજેતરમાં સુધી ભારતીય રેલ્વે ફ્રેઈટ ટ્રેનોનું કોઈ ટાઈમ-ટેબલ જ નહોતું?

હા, તમે સાચું વાંચ્યું! તમને કોઈ આઈડિયા નહીં કે તમારો raw material કે finished goods ક્યારે પહોંચશે!

બીજું, ભારતીય ફ્રેઈટ ટ્રેનોની એવરેજ સ્પીડ 7 દાયકા સુધી અપરિવર્તિત રહી!

એટલે ફ્રેઈટ ટ્રક્સ પર આધારિત થઈ ગયું, જે ખર્ચાળ છે અને કોમ્પિટિટિવનેસને ઘટાડે છે. (અને પ્રદૂષણ અને ટ્રાફિક કન્જેસ્શન પણ વધારે છે.)

### (e) સરકારી સબસિડીની આફત

આપણી સરકાર ખેડૂતોને શું આપે છે?

- ફ્રી ઈલેક્ટ્રીસીટી
- ફ્રી પાણી
- ફર્ટિલાઈઝર સબસિડી
- લોન માફી

આટલું બધું છતાં, ભારતમાં ખેતી નફાકારક નથી!

ડૉ. આંબેડકરે એક સદી પહેલાં 1918માં એક પેપરમાં લખ્યું હતું: "ભારતીય ખેડૂતોને સમૃદ્ધ બનાવવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ એ છે કે એમને ખેતીમાંથી બહાર કાઢો."

70% ખેતીના પ્લોટ ભારતમાં એક હેક્ટરથી ઓછા છે. એટલે જ્યાં સુધી તમે "સોનું" નથી ઉગાડતા, તમને ઊંચી આવક નથી મળી શકતી.

## એલિટ કેપ્ચર: સબસિડી ગરીબને નહીં, અમીરને જાય છે!

આ સાંભળો, આ તો ધમાલ છે.

આપણે ખેડૂતો અને ગરીબોને સબસિડી આપીએ છીએ, અને એ ફાઈનાન્સિયલ બર્ડન મેન્યુફેક્ચરર્સને ઊંચા રેટ ચાર્જ કરીને વસૂલીએ છીએ.

પણ સબસિડી ગરીબોને મદદ કરે છે? આ પઝલ જુઓ:

ભારતમાં ઈલેક્ટ્રીસીટી પરની સબસિડીના બે તૃતીયાંશ ભાગ ટોપ 5-10% સૌથી અમીર ઘરોને જાય છે!

એટલે આ વેલફેર નથી. આ તો "elite capture" છે!

મીડિયા બૂમ પાડે છે: "સબસિડી હટાવવી ગરીબો માટે ભયંકર છે!"

સત્ય? એ અમીરો માટે ભયંકર છે!

## ડાયરેક્ટ કેશ ટ્રાન્સફર: નવી વેલફેરિઝમ

આ સારો આઈડિયા છે. પૈસા સીધા ગરીબને જાય છે, લીકેજ ઓછો થાય છે.

પણ આ ટ્રાન્સફર સબસિડી હટાવવાની સાથે થવા જોઈએ - ગરીબ અને અમીર બંને માટે.

એવું થયું? નહીં!

એટલે આપણે નવો ફાઈનાન્સિયલ બોજ એડ કર્યો, જૂનો બોજ હટાવ્યો નહીં.

## ફ્રી પાણીના ઈકોલોજિકલ પરિણામો

જ્યારે કંઈક ફ્રી હોય, ત્યારે લોકો એનો બગાડ કરે છે.

ડાયરેક્ટ કેશ ટ્રાન્સફર પાછળનો તર્ક શું હતો? સબસિડી આપવાને બદલે, કેશ આપો ખેડૂતોને અને ગરીબોને.

એટલે એ જાતે નક્કી કરે: કેટલું પાણી જોઈએ, કેટલી વીજળી જોઈએ, કેટલું ખાતર જોઈએ.

આ બગાડ સામે ઈન્સેન્ટિવ બનાવે.

## કેન્સરનો ઉદય: ખાતર અને જંતુનાશકનો અતિરેક ઉપયોગ

આટલા બધા પુરાવા છે કે યુરિયાનો અતિરેક ઉપયોગ નાઈટ્રાઈટ પોઈઝનિંગ કરાવે છે.

આ બાળકના મગજના વિકાસ પર નુકસાનકારક અસર કરે છે.

બીજું, મોનો-ક્રોપિંગ (એક જ પાક વારંવાર ઉગાડવો) માટે જંતુનાશકનો અતિરેક ઉપયોગ કરવો પડે છે.

આને કારણે કેન્સરના કેસો વધ્યા છે.

## ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ભવ્ય નિષ્ફળતા

હવે આ મસ્ત વાત સાંભળો.

2000થી 2024 સુધી, ભારતે દરરોજ 4 નવી કોલેજો શરૂ કરી! હા, દરરોજ! 7 દિવસ અઠવાડિયે, 25 વર્ષ!

બે પ્રશ્નો પૂછો:

(a) ફેકલ્ટી કોણ છે?
(b) આપણે શું ભણાવવાનો ડ્રામા કરી રહ્યા છીએ?

પર કેપિટા ઈનકમની તુલનામાં, ભારત દુનિયામાં આઉટલાયર છે - અત્યંત ઊંચા કોલેજ એનરોલમેન્ટ રેશિયો સાથે.

ભારતના ઉચ્ચ શિક્ષણ પોલિસી ડોક્યુમેન્ટમાં જો તમે "higher education" શબ્દને "fertilizer plants" સાથે બદલો અને "students" ને "urea" સાથે બદલો, તો ડોક્યુમેન્ટમાં કોઈ ફરક નહીં પડે!

આ છે આપણા પોલિસીમેકર્સની સિરિયસનેસનું લેવલ!

ભારતની દરેક પોલિટિકલ પાર્ટીએ મળીને ઉચ્ચ શિક્ષણનો વિનાશ કર્યો છે.

ભારત પાસે ફક્ત એક જ વસ્તુની અતિશય છે - લોકો. અને આપણે આ સંસાધનને વિકસિત કરવામાં દુઃખદ નિષ્ફળતા મેળવી છે.

## રાજ્ય સરકારોની નિષ્ફળતા

કેન્દ્ર સરકાર જે ખરાબ કરે છે, રાજ્ય સરકારો એનાથી પણ ખરાબ કરે છે.

**રાજ્યના વિષયો: 7 Ps**

1. Public spaces (પાર્ક અને પેવમેન્ટ્સ)
2. Public libraries (પબ્લિક લાયબ્રેરીઓ)
3. Public transport (પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ)
4. Public health (જાહેર આરોગ્ય)
5. Primary education (પ્રાથમિક શિક્ષણ)
6. Police (પોલીસ)
7. Pollution (પ્રદૂષણ)

આ 7 Ps એટલે 7 પરફેક્ટ ફેલ્યોર્સ!

## PSUs: ડાયનાસોર્સ

ડેટા બતાવે છે કે PSUs ને કારણે ભારતના GDPને 1.5% થી 2.5% નું ઓપર્ચ્યુનિટી કોસ્ટ થાય છે.

એટલે PSUs ને બદલે જો આપણી પાસે પ્રાઈવેટ સેક્ટર કંપનીઓ હોત, તો અર્થતંત્ર 2.5% વધુ સારું હોત!

આપણો PSUs સાથેનો લવ અફેર તો વધ્યો જ છે:

(a) આઝાદી પછીના પહેલા કેટલાક દાયકામાં આપણે 70 નવી PSUs સ્થાપી.

(b) છેલ્લા 10 વર્ષમાં આપણે 84 નવી PSUs સ્થાપી છે!

(c) 2019થી 2023 સુધી, ભારતીય સરકારે BSNL અને MTNL ને બચાવવા માટે ₹3.25 લાખ કરોડ ખર્ચ્યા! એ પણ ત્યારે જ્યારે આપણી પાસે સમૃદ્ધ પ્રાઈવેટ ટેલિકોમ સેક્ટર છે!

**ફરક જુઓ:**

(a) જ્યારે 1950 અને 1960માં 70 PSUs સ્થાપાઈ, ત્યારે પાર્લામેન્ટમાં દરેક રૂપિયા પર તીવ્ર ચર્ચાઓ થઈ.

(b) જ્યારે ₹3.25 લાખ કરોડ BSNL અને MTNL પર ખર્ચાયા, ત્યારે પાર્લામેન્ટમાં કોઈ ચર્ચા જ નહીં - ન રુલિંગ પાર્ટી તરફથી, ન વિરોધ પક્ષ તરફથી!

---

## નિષ્કર્ષ

મિત્રો, ડોક્ટર્સની હિપ્પોક્રેટિક ઓથ કહે છે: "Do No Harm" - કોઈને નુકસાન ન પહોંચાડો.

ભારતીય પોલિસીમેકર્સે પણ આ જ ફોકસ રાખવું જોઈએ: નુકસાન ન પહોંચાડવું.

અને રાષ્ટ્ર પોતાની જાતનું ધ્યાન રાખશે.

પણ ના. આપણા નેતાઓને તો નવી નવી સ્કીમ બનાવવી છે, નવા નવા PSUs ખોલવા છે, નવા નવા કોલેજો શરૂ કરવી છે.

આપણે આપણા જ પગ પર કુહાડી મારી રહ્યા છીએ. અને પછી પૂછીએ છીએ: "કોણ માર્યું?"

સમય આવી ગયો છે કે આપણે અરીસામાં જોઈએ. સમસ્યા બહાર નથી. સમસ્યા અંદર છે.

આપણા નેતાઓ, આપણા નીતિઓ, આપણી વ્યવસ્થા - આ જ આપણને પાછળ ખેંચી રહી છે.

જાગો, ભારત, જાગો!

નહીંતર, આપણે હંમેશા "potential superpower" જ રહીશું. ક્યારેય actual superpower નહીં બનીએ.

**- પરાગ રતનપરા**