પરાગ રતનપરા

**પરાગ રતનપરા**

---

હા હા ને ના ના વચ્ચે કેટલું અંતર છે યાદ કરો ત્યારે તમે શું જોયું હતું ખરેખર જોયું હતું કે જોયાની ભ્રાંતિ રચી લીધી મગજે પોતાની રીતે એક ટુકડો અહીંથી એક ત્યાંથી ને બનાવી દીધો આખો મહેલ જેમ બાળક રેતીનો કિલ્લો બનાવે ને માને છે આ જ સત્ય છે આ જ હકીકત છે પણ મોજું આવે ને ધોવાઈ જાય બધું

આપણે મન વાપરીએ છીએ સત્ય શોધવા નહીં છુપાવવા — અને આ વાત કેટલી ઊંડી છે જુઓ તો ખરા કેવી રીતે આપણે પસંદ કરીએ છીએ શું યાદ રાખવું શું ભૂલી જવું કોણ હતો એ માણસ જે ચાર વર્ષ પહેલાં મળ્યો હતો ચાની દુકાને એનું નામ શું હતું ચહેરો ધૂંધળો થતો જાય છે પણ એણે કહેલી એક વાત — બસ એક જ વાત — એ તીક્ષ્ણ છે હજુ પણ કેમ આમ થાય છે કોણ પસંદ કરે છે આ

આપણે આપણી સ્મૃતિ જ છીએ — ચિમેરાનું સંગ્રહાલય — બદલાતી આકૃતિઓનું — તૂટેલા અરીસાઓનો ઢગલો — તૂટેલા અરીસા! — દરેક ટુકડામાં એક જુદું પ્રતિબિંબ એક જુદી હકીકત એક જુદો ચહેરો ને આપણે માનીએ છીએ આ બધા ટુકડા ભેગા થઈને મને બનાવે છે મારી ઓળખ રચે છે પણ કયો ટુકડો સાચો કયો ખોટો કોણ નક્કી કરે

જંગલમાં મૃત્યુ થયું — ચાર સાક્ષી — ચાર વાર્તાઓ — ચાર સત્યો — એક જ ઘટના પણ ચાર જુદી દુનિયાઓ — એક કહે છે હું બહાદુર હતો — બીજો કહે છે હું બલિદાન હતી — ત્રીજો કહે છે હું માનભંગ થયો — ને ચોથો કહે છે બધા જૂઠા છે — પણ એ પોતે? એ પણ સાક્ષી જ ને? એની પણ સ્મૃતિ જ ને?

આંખ જુએ છે — ના ના આંખ જોતી નથી — આંખ તો માત્ર પ્રકાશ ઝીલે છે — મગજ જુએ છે — ને મગજ? મગજ તો કવિ છે — રચે છે — ગૂંથે છે — કાપે છે — જોડે છે — ને પછી કહે છે આ જ બન્યું હતું — ચેતાકોષોની જાળ — સિનેપ્સનો ખેલ — એક વીજળીનો ઝબકારો અહીંથી ત્યાં — ને બની ગઈ યાદ — પણ કેટલી નબળી આ દોરી — કેટલી સહેલાઈથી તૂટી જાય

ધ્યાન — ધ્યાન આપીએ છીએ ત્યારે પણ કેટલું ઓછું ઝીલાય છે — આ ક્ષણે તમે શું સાંભળો છો બહાર? પંખો ફરે છે? કોઈ બોલે છે? ગાડી પસાર થઈ? — બધું ચાલે છે પણ તમે આ શબ્દો વાંચો છો ને — બાકીનું બધું ક્યાં ગયું? — ગાળી નાખ્યું મગજે — જરૂરી નથી — કાઢી નાખો —

ને પછી સ્મૃતિ — સ્મૃતિ તો ગાળણીની ગાળણી છે — ટુકડાઓના ટુકડા — ને આમાંથી આપણે શું બનાવીએ છીએ? — આખી દુનિયા! — આખો ઈતિહાસ! — ઈતિહાસ એટલે સામૂહિક પસંદગીયુક્ત યાદ — આપણે કહીએ છીએ આમ બન્યું હતું — પણ કોણે જોયું? — કોણે લખ્યું? — કોની આંખે? — કોના મગજે?

સત્ય તો રૂપકોની ફોજ છે — માનવીય સંબંધોનો સરવાળો જેને આપણે કાવ્યાત્મક રીતે શણગાર્યો છે — અલંકૃત — ને પછી કહીએ છીએ આ જ સત્ય છે — પણ સત્ય? — સત્ય તો લપસણું છે — સ્મૃતિ-મધ્યસ્થ — જે સૌથી મજબૂત પકડમાં લાગે છે તે જ સૌથી વધુ સરકી જાય છે

સાક્ષી — આંખે જોનાર — પણ કેટલું અવિશ્વસનીય — ન્યાયાલયોમાં કેસ ઊલટા થઈ જાય છે — માણસ જેલમાં જાય છે — બીજો છૂટી જાય છે — બધું આંખે જોનારાઓની જુબાની પર — ને એ જુબાની? — સ્મૃતિ પર આધારિત — ને સ્મૃતિ? — ચિમેરા — બદલાતી આકૃતિઓ — તૂટેલા અરીસા —

પણ સૌથી મોટી વાત — આપણે આપણા જીવનના સાક્ષી છીએ — આપણે જ — આપણે માત્ર આપણા જીવનના સાક્ષી તરીકે જ અસ્તિત્વ ધરાવીએ છીએ — ને જો સાક્ષી જ અવિશ્વસનીય હોય તો? — જો મારી પોતાની યાદ મારા વિશે ખોટી હોય તો? — હું જે માનું છું હું હતો — એ ખરેખર હતો? — કે મગજે રચી લીધું?

સ્મૃતિના રોગો — એવા માણસો છે જેમને યાદ નથી રહેતું — ને એવા માણસો છે જેમને ખોટું યાદ રહે છે — ખોટી યાદો — રચાયેલો ભૂતકાળ — ને બંને માણસોને ખાતરી છે — સંપૂર્ણ ખાતરી — કે એમની યાદ સાચી છે —

ચેતના — જાગૃતિ — આ શું છે? — સ્મૃતિ સીવે છે આપણા જીવનને — એક ટુકડો અહીં એક ત્યાં — ને વચ્ચે? — વચ્ચે ખાલી જગ્યા — gaps — memory gaps — ને એ ખાલી જગ્યા આપણે ભરી દઈએ છીએ — કલ્પનાથી — અનુમાનથી — ધારણાથી — ને પછી માનીએ છીએ આ જ હતું

ફોટોગ્રાફ ને યાદ — કેવો સંબંધ — ફોટોગ્રાફ ઉખેડી નાખે છે જે સીવેલું હતું — તમે જોયો ફોટો ને તમારી યાદ બદલાઈ ગઈ — હવે તમને યાદ છે ફોટો — ઘટના નહીં — છબી લઈ લે છે વાસ્તવિકતાનું સ્થાન — ને વાસ્તવિકતા? — વાસ્તવિકતા ક્યાં હતી ક્યારેય?

મગજ — ચેતાકોષો ઝબકે છે — સિનેપ્સ જોડાય છે — હિપ્પોકેમ્પસ સંગ્રહે છે — કોર્ટેક્સ બહાર કાઢે છે — પણ આ બધું યાંત્રિક છે — જૈવિક છે — રાસાયણિક છે — ને આમાંથી નીકળે છે — ચેતના — સ્વ — ઓળખ — કેવી રીતે? — ચેતનાની કઠિન સમસ્યા — આ સમજાતું નથી — ચેતાકોષોમાંથી જાગૃતિ? — રસાયણમાંથી અનુભવ? —

ખાલી જગ્યાઓ — gaps — chasms — ને એ ખાલી જગ્યાઓમાં શું છે? — ત્યાં કંઈ નથી? — કે ત્યાં બધું છે જે આપણે ભૂલી ગયા? — ભૂલવું પણ યાદ રાખવું છે — negative space — પડછાયાની સ્મૃતિ —

મનનું નાટકઘર — રંગમંચ — અભિનેતાઓ — દર્શકો — ને દિગ્દર્શક? — કોણ છે દિગ્દર્શક? — સ્વ? — અહંકાર? — અચેતન? — કે કોઈ નહીં? — કે બધા? — ને આ નાટક? — improvised? — scripted? — કે બંને?

આપણે મન વાપરીએ છીએ સત્ય શોધવા નહીં છુપાવવા — છુપાવીએ છીએ — શું છુપાવીએ છીએ? — પીડા? — શરમ? — સત્ય? — વાસ્તવિકતા? — ને કોનાથી છુપાવીએ છીએ? — બીજાથી? — કે પોતાનાથી?

ઓળખનો આધારસ્તંભ — ને એ સ્તંભ? — પસંદગીયુક્ત સ્મૃતિ ના બનેલો — બાકાતનાં ટુકડાઓનો — જે યાદ છે એ અડધું સત્ય — જે ભૂલાઈ ગયું એ? — એ પણ અડધું સત્ય? — ને આખું સત્ય? — આખું સત્ય ક્યાંય નથી — ક્યારેય ન હતું — ક્યારેય નહીં હોય —

ને આ અસર ફક્ત વાર્તાઓમાં નથી — રોજિંદા જીવનમાં છે — તમે ને તમારા ભાઈ-બહેન — એક જ બાળપણ — એક જ માતાપિતા — એક જ ઘર — પણ પૂછો — શું બન્યું હતું — ને જવાબ? — બે જુદી દુનિયાઓ — બે જુદા બાળપણ — બે જુદી વાસ્તવિકતા — કોણ સાચું? — બંને — ને કોઈ નહીં —

સમજૂતી — explanation — પણ explanation પણ વાર્તા છે — ને વાર્તા? — વાર્તા પણ પસંદગીયુક્ત સ્મૃતિ છે — ટુકડાઓ ગોઠવેલા — અર્થ લાદેલો — સત્ય રચાયેલું —

ને છેવટે — અંતે — શું બચે છે? — જાગૃતિ? — ચેતના? — કે માત્ર ભ્રમ? — સાતત્યનો ભ્રમ — સ્વનો ભ્રમ — સત્યનો ભ્રમ —

યાદ રાખો — ના — યાદ ન રાખો — ભૂલવું મુક્તિ છે — પણ ભૂલી ન શકો — સ્મૃતિ જેલ છે — ને જેલ ઘર છે — ને ઘર સ્મૃતિ છે — ગોળ ગોળ ફર્યા કરીએ છીએ — સાપ પોતાની પૂંછડી ખાય છે — સ્મૃતિ પોતાને ખાય છે — સત્ય ઓગળે છે —

હા ને હા ને હા ને ના ને કદાચ ને શાયદ ને કોણ જાણે ને જો ને કેમ નહીં ને

—સ્મૃતિ

---

*© પરાગ રતનપરા*