— પરાગ રતનપરા

**— પરાગ રતનપરા**

---

દુનિયાની સૌથી મોટી વિડંબના એ છે કે જે પ્રજા હાફિઝ વાંચે છે, સાદી ગાય છે, ફિરદોસીનું મહાકાવ્ય છાતીએ ચાંપે છે — એ જ પ્રજા પોતાના જ ગળામાં સાંકળ પહેરીને કહે છે: "આ તો અમારી પરંપરા છે." સંસ્કૃતિ મુક્તિ આપે છે — આ વાક્ય લખનારાએ ક્યારેય ઈરાન જોયું નથી. ક્યારેય જર્મની ૧૯૩૩નું જોયું નથી. ક્યારેય કોઈ પણ દેશનો ઈતિહાસ ખોલ્યો નથી.

સંસ્કૃતિ મુક્તિ નથી આપતી. સંસ્કૃતિ હથિયાર છે. અને હથિયાર કોના હાથમાં છે — એના પર બધું નક્કી થાય છે.

બીથોવન, બાખ, કાન્ટ, નીત્શે, આઈન્સ્ટાઈન, પ્લાન્ક — આ બધા એક જ ભૂમિના સંતાનો. અને એ જ ભૂમિએ ઓશવિત્ઝ બનાવ્યું. ગેસ ચેમ્બરમાં માણસો મરતા હતા અને બહાર કોઈ ઓફિસર વાગ્નર સાંભળતો હતો. આનાથી મોટી વ્યંગકથા કોણ લખી શકે? ઈશ્વર પણ નહીં.

ઈરાન. પર્શિયા. એ નામ બોલો તો જીભ પર ગુલાબજળ આવે. રૂમીની ગઝલો, પર્સેપોલિસના સ્તંભો, મિનિએચર પેઇન્ટિંગ્સનો નાજુક સ્પર્શ — આ બધું સાચું. પણ આ જ દેશમાં ૧૯૭૯ પછી એક એવી વ્યવસ્થા ઊભી થઈ જે માણસને ભીતરથી ખોખલો કરી નાખે છે. બહારથી કશું તૂટતું દેખાતું નથી. અંદરથી બધું ભાંગી ચૂક્યું હોય છે.

ક્રાંતિ પછી એક અર્ધલશ્કરી સંગઠન ઊભું થયું. યુદ્ધ માટે. ઈરાક સામે. લોકોને લડવા માટે. પણ યુદ્ધ પૂરું થયું, સંગઠન ન પૂરું થયું. યુદ્ધ બહારનું પત્યું, તો અંદરનું શરૂ થયું. દુશ્મન બહાર ન મળ્યો તો ઘરમાં શોધ્યો. પાડોશીમાં શોધ્યો. યુનિવર્સિટીમાં શોધ્યો. છોકરીના ઓઢણામાં શોધ્યો.

આ સંગઠન — લાખો સભ્યો ધરાવતું — મહોલ્લામાં છે, શાળામાં છે, ઓફિસમાં છે, ફેક્ટરીમાં છે. દરેક ત્રીજો વિદ્યાર્થી ક્યાંક ને ક્યાંક જોડાયેલો છે. નોકરી જોઈએ? જોડાઓ. ઘર જોઈએ? જોડાઓ. લોન જોઈએ? જોડાઓ. યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ જોઈએ? જોડાઓ. ન જોડાઓ તો? તો કશું નહીં — ફક્ત જીવન નહીં મળે.

આને સરમુખત્યારશાહી કહેવી ટૂંકી પડે. આ તો ખરીદી છે. આત્માની ખરીદી. અને વેચનાર લાઈનમાં ઊભો છે — સ્વેચ્છાએ.

અહીં જ વ્યંગ ઊંડો થાય છે. કોઈ ટાંકી લઈને ઘર ભાંગવા નથી આવતું. કોઈ ગોળી નથી ચલાવતું — રોજ નહીં, દર વખતે નહીં. પણ એક ભય છે જે હવામાં ઓગળેલો છે. જેમ ભેજ હોય — દેખાય નહીં, પણ ચામડી ચોંટે. પાડોશી જુએ છે. સહકર્મી નોંધ રાખે છે. વિદ્યાર્થી શિક્ષક વિશે "ઉપર" વાત કરે છે. પત્ની પતિ વિશે — કે પતિ પત્ની વિશે — ચૂપ રહે છે, કારણ કે ચૂપ ન રહે તો ચૂપ કરાવવામાં આવે છે.

આ "બંદી સમાજ" છે. જેલ નથી. જેલ હોત તો ખબર પડત. આ તો ઘર છે — જેમાં દરવાજો ખુલ્લો છે, પણ બહાર નીકળવાની હિંમત કોઈનામાં નથી.

અને સંસ્કૃતિ? સંસ્કૃતિ આમાં શું કરે છે?

સંસ્કૃતિ આમાં મદદ કરે છે — સત્તાની. આ સમજવું સૌથી કપરું છે, અને સૌથી જરૂરી.

જે પ્રજા ભણેલી હોય, તે સંગઠન બનાવી શકે. જે પ્રજા સાહિત્ય વાંચતી હોય, તે પ્રચાર સમજે — અને પ્રચાર બનાવે. જે પ્રજાની યાદદાસ્ત ઊંડી હોય, તે ભૂતકાળના ઘાવ યાદ રાખે — અને સત્તાધીશ એ ઘાવ ખોતરીને કહે: "જુઓ, દુશ્મન હજી બહાર ઊભો છે." જે પ્રજા પાસે કાવ્ય, સંગીત, સ્થાપત્ય, ફિલસૂફીનો વારસો હોય — તે પ્રજાને "આપણે મહાન છીએ" કહેવું સહેલું છે. અને "મહાન છીએ" પછી "આપણને ખતરો છે" આવે. અને "ખતરો છે" પછી "એટલે આ નિયંત્રણ જરૂરી છે" આવે.

ત્રણ વાક્યમાં આખી સરમુખત્યારશાહીનું વ્યાકરણ.

જર્મનીમાં રોમેન્ટિક પરંપરા હતી — વોલ્ક, લોકચેતના, રક્ત અને ભૂમિનો ખ્યાલ. નાઝીઓએ કશું નવું ન બનાવ્યું. જે હતું તે ચોર્યું, તોડ્યું-મરોડ્યું, અને ફરી રંગ્યું. ઈરાનમાં શિયા ઈસ્લામ, કરબલાનું શહાદતનામું, પર્શિયન રાષ્ટ્રવાદ — બધું મિક્સર્માં નાખ્યું. જે નીકળ્યું તે ન ધર્મ છે, ન રાષ્ટ્રવાદ — તે સત્તાનું અમૃત છે. સત્તા ટકાવવાનું ટોનિક.

ચીનમાં કન્ફ્યુશિયસ. રશિયામાં તોલ્સ્તોય અને દોસ્તોયેવ્સ્કી. દરેક જગ્યાએ એક જ પેટર્ન: સંસ્કૃતિનો ઉપયોગ સાંકળ બનાવવામાં. અને સૌથી ક્રૂર મજાક એ છે કે સાંકળ સોનાની હોય ત્યારે લોકો એને ઘરેણું સમજીને પહેરી લે છે.

પણ રાહ જુઓ. આમાં "કેવી રીતે" પણ સમજવું પડે.

ક્રાંતિ એ ક્ષણ છે જ્યારે બધું શક્ય લાગે. ૧૯૭૯ — ઈરાનમાં રાજાશાહી ગઈ. લોકોએ શેરીઓમાં નાચ્યું. બુદ્ધિજીવીઓએ, મજૂરોએ, વિદ્યાર્થીઓએ, ધાર્મિક નેતાઓએ — બધાએ ભેગા થઈને ક્રાંતિ કરી. પછી? પછી ધીમે ધીમે એક જૂથે બાકીના બધાને ખસેડ્યા. ડાબેરીઓ ખસેડાયા. ઉદારમતવાદીઓ ખસેડાયા. ધાર્મિક નરમ પાંખ ખસેડાઈ. રહ્યા ફક્ત કટ્ટર. અને કટ્ટરોએ એક વાત સમજી લીધી: સત્તા ટકાવવા માટે ટાંકીઓ પૂરતી નથી. ટાંકીઓ વિરોધ દબાવે, પણ સમાજ ઘડતી નથી. સમાજ ઘડવા માટે — ભીતરથી ઘડવા માટે — તમારે દરેક ઘરમાં, દરેક વર્ગખંડમાં, દરેક ઓફિસમાં હાજર રહેવું પડે.

અને તે સંગઠને આ કર્યું. સચોટ, વ્યવસ્થિત, જર્મન-કાર્યક્ષમતાથી.

શરૂઆતમાં યુદ્ધના સૈનિકો. પછી મહોલ્લાના ચોકીદારો. પછી નૈતિકતાના ઠેકેદારો — છોકરીઓના કપડાં માપનારા, છોકરાઓના વાળ ગણનારા. પછી યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસરોની "વફાદારી" ચકાસનારા. પછી સાયબર જગતમાં ટ્વિટર અને ઈન્સ્ટાગ્રામ પર નજર રાખનારા. પછી ચૂંટણીમાં "યોગ્ય" ઉમેદવારને મત આપનારા — ટોળામાં, હુકમથી, ફરજિયાત.

દરેક પગથિયે — સંસ્કૃતિ. પ્રચાર શિયા શહાદતની ભાષામાં. દેશભક્તિ પર્શિયન ગૌરવની ભાષામાં. ભય "પશ્ચિમી સાંસ્કૃતિક આક્રમણ"ની ભાષામાં. જે પ્રજા પાસે ભાષા સમૃદ્ધ હોય, તે પ્રજાને ડરાવવા માટે પણ સમૃદ્ધ શબ્દો મળે.

૨૦૦૯ — "ગ્રીન મૂવમેન્ટ." લાખો લોકો શેરીઓમાં. "મારો મત ક્યાં છે?" — આ સાદો સવાલ, જેનો જવાબ લાકડી, ગોળી, અને જેલ હતો. પણ ફક્ત એટલું નહીં. પછી? સંગઠને પોતાનું માળખું વધુ ગાઢ બનાવ્યું. વધુ મહોલ્લા-એકમો. વધુ સાયબર-એકમો. "ઊંડાણ" — regime એ આ શબ્દ વાપર્યો — "domestic depth." સમાજના છેલ્લા પડ સુધી પહોંચવું. છેલ્લા ખૂણા સુધી.

અને છતાં — અને આ "છતાં" મહત્ત્વનું છે — સંસ્કૃતિ મરતી નથી. તે ભૂગર્ભમાં જાય છે. ખાનગી ઓરડાઓમાં સંગીત વાગે છે. છૂપી મહેફિલોમાં કવિતા ગવાય છે. VPN પાછળ ફિલ્મો જોવાય છે. છોકરીઓ ઘરમાં હિજાબ ઉતારે છે. યુવાનો ચૂપચાપ, ધીમે ધીમે, અંદરથી સડી રહેલી વ્યવસ્થાને ધિક્કારે છે — પણ બહાર બોલી નથી શકતા.

આ છે "captive society"નો સાચો અર્થ. જેલ દીવાલોથી નથી બનતી. જેલ ભયથી બને છે. લાલચથી બને છે. આદતથી બને છે. અને સૌથી ખરાબ — "આ જ સામાન્ય છે" એવી સ્વીકૃતિથી બને છે.

હવે કોઈ કહેશે: "પણ ભારત? ભારત પાસે પણ હજારો વર્ષની સંસ્કૃતિ છે, અને ભારત લોકશાહી છે." હા. અત્યારે. આ ક્ષણે. પણ ભારતમાં પણ એ જ તત્ત્વો છે — ધાર્મિક લાગણી, રાષ્ટ્રવાદી ગૌરવ, "બહારના દુશ્મન"નો ભય, અને "અંદરના ગદ્દાર"ની શોધ. લોકશાહી ટકે છે — પણ ટકે છે એ માટે નહીં કે સંસ્કૃતિ એને બચાવે છે. ટકે છે એ માટે કે સંસ્થાઓ — ન્યાયતંત્ર, પ્રેસ, વિકેન્દ્રિત સત્તા — હજી સંપૂર્ણ કબજે નથી થઈ.

"હજી." આ શબ્દ ધ્યાનથી વાંચજો.

કારણ કે ઈરાનમાં પણ ૧૯૭૮માં કોઈએ ન વિચાર્યું હતું કે ૧૯૮૫ સુધીમાં યુનિવર્સિટી પ્રોફેસરોને "વૈચારિક પરીક્ષા" પાસ કરવી પડશે. જર્મનીમાં ૧૯૨૮માં કોઈએ ન વિચાર્યું હતું કે ૧૯૩૮ સુધીમાં પુસ્તકો સળગાવવામાં આવશે. આ ક્ષણોમાં પાછા જઈને જુઓ — બધું "ધીમે ધીમે" થયું. કોઈ એક દિવસ નહીં. કોઈ એક ઘટના નહીં. ધીમો ઝેર. ચા'માં ભેળવેલું. સ્વાદ ન લાગે, પણ અસર થાય.

સંસ્કૃતિ — ખાસ કરીને સમૃદ્ધ, ઊંડી, ગર્વીલી સંસ્કૃતિ — આ ઝેર માટે ઉત્તમ ચા છે. સ્વાદિષ્ટ. સુગંધિત. એટલી સારી કે ઝેર ખબર જ ન પડે.

તો શું સંસ્કૃતિ નકામી છે? ના. સંસ્કૃતિ તટસ્થ છે. તલવાર જેવી. તલવાર ન્યાય માટે ઉઠે તો ધર્મયુદ્ધ, અને અન્યાય માટે ઉઠે તો હત્યાકાંડ. ફરક તલવારમાં નથી — હાથમાં છે.

ઈરાનનો અનુભવ — ૧૯૭૯થી આજ સુધીનો — આ જ કહે છે: સંસ્કૃતિ ન બચાવે, ન મારે. સંસ્થાઓ બચાવે. કાયદા બચાવે. વિકેન્દ્રીકરણ બચાવે. સ્વતંત્ર ન્યાયાધીશ બચાવે. ખુલ્લી પ્રેસ બચાવે. અને સૌથી વધુ — નાગરિકોની એ જીદ બચાવે કે "ના, આ સામાન્ય નથી."

જ્યાં લોકો કહેવાનું બંધ કરે કે "આ ખોટું છે" — ત્યાં ટાંકીઓની જરૂર નથી પડતી. લોકો પોતે જ પોતાની જેલ બની જાય છે.

અને પછી, ઘરના ખૂણામાં, ચૂપચાપ, હાફિઝ વાંચે છે. અને રડે છે. અને સવારે ઊઠીને ફરી એ જ ચહેરો લગાવે છે — વફાદારીનો, સંમતિનો, ચૂપકીદીનો.

આનાથી મોટી ટ્રેજેડી કોઈ કવિ લખી શકે? કદાચ. પણ એ કવિ ત્યાં હશે — ઈરાનમાં, ચૂપ, ભૂગર્ભમાં — અને એની કવિતા ક્યારેય છપાશે નહીં.

---
*— પરાગ રતનપરા*