— પરાગ રતનપરા

**— પરાગ રતનપરા**

---

**૧.**

આપણે મહાન પ્રજા છીએ. આપણે રોજ એકબીજાને મળીએ છીએ — અને રોજ એકબીજાને તોળીએ છીએ. માણસ સામે ઊભો હોય ત્યારે આપણી આંખો પહેલાં એના ચહેરા પર નહીં, એની ખિસ્સા પર જાય છે. પછી એના હોદ્દા પર. પછી એની ઓળખાણ પર. અને છેલ્લે — જો ફુરસદ મળે તો — એના માણસ હોવા પર. આ ક્રમ ઊલટો થવો જોઈએ એવું કોઈ ફિલસૂફ કહેશે, પણ ફિલસૂફોને આપણે ક્યાં ગણીએ છીએ? એમનો હોદ્દો શું છે?

આપણા સમાજમાં દરેક મુલાકાત એક ચેસની રમત છે. પણ ચેસમાં તો નિયમ હોય છે; અહીં નિયમ બનાવનાર પોતે પહેલો નિયમ તોડે છે. દરેક સંબંધ એક transaction છે — લેવડ-દેવડ. 'તું મને શું આપીશ?' — આ સવાલ હોઠ પર નથી આવતો, પણ આંખોમાં ચમકે છે. અને આંખો, ભાઈ, જૂઠું બોલતાં શીખી નથી — હજુ સુધી.

**૨.**

Game theory — રમતનો સિદ્ધાંત — કહે છે કે જ્યારે બે માણસો વચ્ચે વિશ્વાસ ન હોય, ત્યારે બંને હારે છે. Nash equilibrium. Prisoner's dilemma. આ બધા અંગ્રેજી શબ્દો છે, પણ ખેલ તો આપણો દેશી છે. આપણે આ રમત ત્યારથી રમીએ છીએ જ્યારથી Nash ના દાદાના દાદા જન્મ્યા નહોતા.

કોઈ દુકાનદાર પાસે જાઓ. દૂધ લો. પહેલો વિચાર: 'પાણી ભેળવ્યું હશે?' કોઈ contractor ને મકાન બનાવવા આપો. પહેલો વિચાર: 'સિમેન્ટમાં રેતી વધારે નાખશે.' કોઈ નેતા વચન આપે. પહેલો વિચાર — ના, અહીં તો વિચાર જ નથી આવતો. આપણે હસીએ છીએ. આ હાસ્ય — આ કડવું, થાકેલું, શરણાગત હાસ્ય — આ આપણી સાંસ્કૃતિક ઓળખ બની ગઈ છે.

Low-trust society. ઓછા વિશ્વાસનો સમાજ. અર્થશાસ્ત્રીઓ આને academic term આપે છે. આપણે આને 'જિંદગી' કહીએ છીએ.

**૩.**

પણ વ્યંગ જુઓ. એ જ સમાજ જે વિશ્વાસ કરતો નથી, એ જ સમાજ વિશ્વાસની સૌથી મોટી માંગ કરે છે. 'મારા પર ભરોસો રાખો!' — આ વાક્ય ભારતમાં સૌથી વધુ બોલાય છે અને સૌથી ઓછું પળાય છે. દરેક છેતરનાર વિશ્વાસની ભાષા બોલે છે. દરેક શોષક સેવાનું ગીત ગાય છે. અને દરેક સ્વાર્થી માણસ 'આપણું' શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે — 'આપણું ગામ', 'આપણો સમાજ', 'આપણી પ્રગતિ' — જ્યાં 'આપણું' એટલે 'મારું' અને 'પ્રગતિ' એટલે 'મારી ગાડી'.

Chandrakant Bakshi — જેમના નામે હું લખી રહ્યો છું, જેમની શૈલીની ચોરી કરી રહ્યો છું — એ કહેતા કે ભારતીય માણસ strategist છે. દરેક વ્યક્તિ Chanakya છે — ફક્ત Chandragupta ક્યાંય દેખાતો નથી. દરેક જણ ચાલ ચાલે છે, પણ કોઈ રમત જીતતું નથી. કારણ? કારણ કે જ્યારે બધા ખેલાડી હોય, ત્યારે કોઈ ટીમ નથી. અને ટીમ વિના મેચ જીતાતી નથી — ફક્ત હારી શકાય છે.

**૪.**

High-trust societies — ઊંચા વિશ્વાસવાળા સમાજો — ક્યાંક અસ્તિત્વ ધરાવે છે. Scandinavia. Japan. ત્યાં લોકો એકબીજા પર ભરોસો કરે છે. ત્યાં idea ની કિંમત છે, idea બોલનારના બાપના નામની નહીં. ત્યાં કોઈ lab technician પણ નવો વિચાર આપી શકે છે અને Professor નારાજ નથી થતા — ઊલટાનું ખુશ થાય છે. આ વાત લખતાં મને હસવું આવે છે. કારણ કે આપણે ત્યાં lab technician ને ચા બનાવવાનું કહેવાય છે, idea આપવાનું નહીં.

આપણે ત્યાં merit ની વાત થાય છે. ખૂબ થાય છે. Seminar માં થાય છે. Conference માં થાય છે. WhatsApp forward માં થાય છે. પણ જ્યારે ખરેખર merit ની વાત આવે — ત્યારે 'એ કોનો છોકરો છે?' — આ સવાલ merit ને ગળું દબાવીને મારી નાખે છે. અને merit નું શબ રસ્તા પર પડ્યું હોય, તો આપણે ઉપરથી ચાલીને જઈએ છીએ — કારણ કે 'practical' હોવું જરૂરી છે.

**૫.**

Repeated interactions — વારંવારની મુલાકાતો — theory કહે છે કે વિશ્વાસ બાંધે છે. Theory ખોટી નથી. Theory ક્યારેય ખોટી નથી હોતી. ખોટા તો આપણે હોઈએ છીએ.

જુઓ: તમે દસ વર્ષ એક જ દુકાનેથી કરિયાણું લો. દુકાનદાર તમને ઓળખે. તમે એને ઓળખો. Repeated interaction. Trust building. Beautiful. પણ અગિયારમા વર્ષે તમને ખબર પડે કે એ દસ વર્ષથી ત્રાજવામાં બે ગ્રામ ઓછું તોળતો હતો. દસ વર્ષ. દર અઠવાડિયે. બે ગ્રામ. આ consistency છે — પણ trust ની નહીં, betrayal ની.

અને તમે શું કરો? તમે બીજી દુકાને જાઓ. ત્યાં ત્રણ ગ્રામ ઓછું તોળે. તમે પાછા આવો. આને Economics માં 'market adjustment' કહે છે. આપણે 'નસીબ' કહીએ છીએ.

**૬.**

Power. સત્તા. Relevance. પ્રસ્તુતતા. આ બે શબ્દો આપણા સમાજનાં ધબકારા છે. આપણે માણસને નહીં, માણસની position ને પ્રણામ કરીએ છીએ. કોઈ Collector ના ઘરે ચા પીવા બધા જાય. Collector retire થાય. ચા એ જ હોય — Darjeeling ની. ઘર એ જ હોય. માણસ એ જ હોય. પણ ચા પીવા કોઈ ન આવે. ચા ઠંડી પડે. માણસ ઠંડો પડે. સમાજ ગરમ ચા શોધવા બીજા Collector પાસે પહોંચી જાય.

આ છે relationship. આ છે bonding. આ છે 'આપણી સંસ્કૃતિ' — જેના વિશે આપણે ગર્વ કરીએ છીએ. Independence Day ના ભાષણમાં.

Creative ideas? Innovation? Scientific breakthrough? — આ બધું થાય, ભાઈ, પણ પહેલાં કહો: idea કોની છે? idea વાળાના પિતાજી શું કરે છે? idea વાળો કઈ cast નો છે? idea વાળો કયા party માં છે? idea સારી છે કે ખરાબ — એ પછી જોઈશું. પહેલાં background check તો થવા દો.

આમ ideas મરે છે. શાંતિથી. ચૂપચાપ. કોઈ FIR નથી થતી. કોઈ postmortem નથી થતું. Ideas ના મૃત્યુ unnatural death છે, પણ આપણે એને natural માનીએ છીએ. 'Idea નું time નહોતું આવ્યું.' — આ epitaph લખીને આપણે આગળ વધીએ છીએ.

**૭.**

Cooperation. સહકાર. સુંદર શબ્દ. School ના textbook માં ભણાવાય છે. 'સહકારથી જીવો. મળીને કામ કરો. એકતામાં બળ છે.' — બધું સાચું. બધું ચોક્કસ સાચું. પણ school પૂરું થાય પછી — real school શરૂ થાય. ત્યાં syllabus જુદો છે: 'પહેલાં તું. પછી તું. અને છેલ્લે — ફરી તું.' બાકી બધું footnote.

Game theory કહે છે: cooperate કરો, લાંબા ગાળે ફાયદો થશે. 'લાંબો ગાળો.' — ભારતીય માણસ આ શબ્દ સાંભળીને હસે છે. 'લાંબો ગાળો' — એટલે? આવતી election? આવતો quarter? આવતી salary? — 'લાંબો ગાળો' એ luxury છે જે ગરીબ દેશ afford નથી કરી શકતો. (આ argument છે. ખોટો argument છે. પણ convincing છે. અને convincing argument ને સાચા હોવાની જરૂર નથી — ફક્ત convincing હોવાની જરૂર છે.)

**૮.**

તો ઉકેલ શું? — આ સવાલ પૂછનારા ઘણા છે. ઉકેલ આપનારા ઓછા. અને ઉકેલ અમલમાં મૂકનારા — લગભગ absent.

'Accountability', 'transparency', 'institutional reform' — આ શબ્દો આપણી ભાષામાં આવ્યા. સુંદર દેખાય છે. PowerPoint presentation માં ખૂબ સરસ લાગે છે. Font size 48 માં. Bold. Underline. Color: patriotic saffron.

પણ accountability કોની? — 'બીજાની.' Transparency ક્યાં? — 'બીજાના ઘરમાં.' Reform ક્યાં? — 'બીજાના department માં.'

દરેક માણસ ઇચ્છે છે કે system બદલાય. દરેક માણસ ઇચ્છે છે કે system એ જ રહે — ફક્ત એનું position system માં ઊંચું જાય. આ contradiction નથી. આ Indian genius છે — બે વિરોધાભાસી વિચારો એકસાથે ધરાવવાની ક્ષમતા. F. Scott Fitzgerald કહેતા કે 'The test of a first-rate intelligence is the ability to hold two opposing ideas in the mind simultaneously.' — તો આ ગણિત પ્રમાણે, આપણે બધા first-rate intelligent છીએ.

**૯.**

છેવટે — અને 'છેવટે' લખવું કેટલું optimistic છે, જાણે કોઈ ઉકેલ આવવાનો હોય — છેવટે, progress ideas થી થાય છે. માણસોથી નહીં. Powerful માણસોથી તો બિલકુલ નહીં. Newton ને કોઈ ઓળખતું નહોતું જ્યારે સફરજન પડ્યું. Einstein patent office માં clerk હતો. Ramanujan ને papers reject થતાં હતાં.

પણ આ ઉદાહરણો exceptions છે. અને exceptions થી society નથી ચાલતી. Society ચાલે છે average માણસથી. Average માણસ જે daily interact કરે છે, daily trust કરે છે — કે daily trust તોડે છે. Progress નો foundation આ average interaction માં છે — Newton ના સફરજનમાં નહીં.

અને average interaction? — એ તો તમે જોઈ લીધું. દૂધમાં પાણી. ત્રાજવામાં ગરબડ. Retired Collector ની ઠંડી ચા.

**૧૦.**

Bakshi હોત તો અહીં cigarette સળગાવત. ધુમાડાના વાદળ વચ્ચેથી કહેત: 'આ દેશ बदलेगा नहीं. આ દેશ બદલાશે — ધીમે ધીમે. એટલા ધીમે કે બદલાવ થાય ત્યાં સુધી, બદલાવ ની જરૂર જ ન રહે — કારણ કે ત્યાં સુધી બધું એટલું ખરાબ થઈ ગયું હોય કે ખરાબ ને જ normal માની લેવાય.'

હું Bakshi નથી. હું પરાગ રતનપરા છું. મારી cigarette નથી. મારી પાસે ફક્ત keyboard છે. પણ observation એ જ છે: આપણે zero-sum રમત રમીએ છીએ — જ્યાં positive-sum શક્ય છે. આપણે fortress બનાવીએ છીએ — જ્યાં bridge જરૂરી છે. આપણે power ને worship કરીએ છીએ — જ્યારે idea ને nurture કરવાની જરૂર છે.

પણ — અને આ 'પણ' ભારતીય નિબંધનો સૌથી ખતરનાક શબ્દ છે — પણ, કોણ બદલશે? તમે? હું? — ચાલો, પહેલાં ચા પીએ. ચા માં ખાંડ નાખો. થોડી વધારે. જિંદગી કડવી છે — ચા તો મીઠી હોવી જોઈએ.

---

*— પરાગ રતનપરા*

*[ચંદ્રકાન્ત બક્ષીની સ્મૃતિમાં, જેમણે ગુજરાતી ગદ્યને ધાર આપી — અને આપણને અરીસો.]*