રત્નો? કે ગંદકી? — એ તો ડૂબકી મારનાર પર આધાર રાખે છે.

**— પરાગ રતનપરા**

---

ફ્રોઈડ સાહેબે કહ્યું કે સ્વપ્ન એ અચેતનનો "શાહી રાજમાર્ગ" છે. શાહી રાજમાર્ગ! — જાણે કોઈ મહારાજા હાથી પર બેસીને નીકળ્યા હોય, ને પ્રજા તાળીઓ પાડતી હોય. પણ ફ્રોઈડનો આ રાજમાર્ગ ગટર તરફ જાય છે — માણસના મનની એ ગટર, જ્યાં દબાયેલી ઇચ્છાઓ, ગૂંગળાયેલી વાસનાઓ, અને સડેલી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ તરે છે. અને ફ્રોઈડ કહે છે: "ડૂબકી મારો! અંદર રત્નો છે!"

રત્નો? કે ગંદકી? — એ તો ડૂબકી મારનાર પર આધાર રાખે છે.

માણસ રાત્રે સૂએ છે. આંખો બંધ થાય છે. દુનિયા અદૃશ્ય થાય છે. અને પછી શરૂ થાય છે એ અદ્ભુત નાટક — જેનો દિગ્દર્શક તમારું અચેતન મન છે, જેનો પટકથાલેખક તમારી દબાયેલી ઇચ્છા છે, અને જેનો સેન્સર બોર્ડ? — તમારું પોતાનું "સુપરઇગો" — એ નૈતિક પોલીસ, જે દિવસે તમને "સારા માણસ" બનાવી રાખે છે, અને રાત્રે? — રાત્રે એ થોડી ઊંઘે છે. પણ સાવ ઊંઘતી નથી. એક આંખ ખુલ્લી રાખે છે.

એટલે જ સ્વપ્ન સીધેસીધું આવતું નથી. એ કોડમાં આવે છે. ફ્રોઈડે બે શબ્દો આપ્યા: "manifest content" — એટલે સ્વપ્નનું ઉપરનું પડ, જે તમને દેખાય છે. અને "latent content" — એટલે અંદરનો અર્થ, જે છુપાયેલો છે. ઉપરથી તમે બગીચામાં ફૂલ ચૂંટો છો. અંદરથી? — ફ્રોઈડ કહેશે: "ફૂલ એ ફૂલ નથી, સાહેબ. એ કંઈક બીજું છે." અને પછી એ કંઈક બીજું એટલું બધું "બીજું" હોય છે કે તમે શરમથી લાલ થઈ જાઓ.

આ છે ફ્રોઈડની દુનિયા. જ્યાં દરેક વસ્તુ "symbol" છે. છત્રી symbol છે. ટનલ symbol છે. ટ્રેન symbol છે. ઘોડો symbol છે. સીડી symbol છે. ફ્રોઈડની દુનિયામાં કોઈ વસ્તુ માત્ર "વસ્તુ" નથી — દરેક વસ્તુ કંઈક બીજાનો પડદો છે. જાણે આખી દુનિયા એક masquerade ball છે, જ્યાં દરેક ચહેરા પાછળ બીજો ચહેરો છે, અને એ ચહેરા પાછળ? — વાસના.

હવે એક ઉપમા આપું — અને આ ઉપમા સમજવા જેવી છે.

એક કેદી છે. જેલમાં બંધ છે. એને બહાર કોઈને સંદેશો મોકલવો છે. પણ જેલનો વોર્ડન દરેક ચિઠ્ઠી વાંચે છે. તો કેદી શું કરે? — કોડમાં લખે. ઉપરથી ચિઠ્ઠી ભોળી દેખાય: "માતાજીને પગે લાગું છું. ગાયને ઘાસ નાખજો. આંગણામાં તુલસી ને પાણી દેજો." વોર્ડન વાંચે, હસે, ને ચિઠ્ઠી જવા દે. પણ અંદર? — "માતાજી" એટલે સાથીદાર. "ગાય" એટલે હથિયાર. "તુલસી" એટલે ભાગવાનો રસ્તો. "પાણી" એટલે રાત્રે બાર વાગે.

સ્વપ્ન આ જ છે. તમારી દબાયેલી ઇચ્છા એ કેદી છે. તમારું "સુપરઇગો" એ વોર્ડન છે. અને સ્વપ્નનું manifest content એ કોડેડ ચિઠ્ઠી છે. ઉપરથી નિર્દોષ દેખાય, પણ અંદર? — બળવો છે. ભાગવાની યોજના છે. દબાયેલી ઇચ્છાનો વિસ્ફોટ છે.

ફ્રોઈડ, તું ચાલાક હતો. તેં માણસને એ વાત કહી જે માણસ જાણતો હતો પણ કબૂલ નહોતો કરતો — કે માણસ પોતાનાથી જ ડરે છે. બહારના દુશ્મનથી નહીં — અંદરના "હું"થી.

પણ આ "અંદરનો હું" ફક્ત વ્યક્તિગત નથી. એ સામૂહિક પણ છે. અને અહીં વાત રસપ્રદ થાય છે.

ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી શું છે? — સામૂહિક સ્વપ્નનું કારખાનું. બોલિવૂડ, હોલિવૂડ, ટોલિવૂડ — બધા "dream factories" છે. અને ત્યાં જે ઉત્પાદન થાય છે, એ શું છે? — સમાજની દબાયેલી ઇચ્છાઓનું symbolic processing. હિંસા? — ફિલ્મમાં ખલનાયક મારો, થિયેટરમાં તાળીઓ પાડો, ઘરે જઈને "સારા નાગરિક" બનો. પ્રેમ? — જે પ્રેમ તમે ક્યારેય કરી ના શક્યા, એ પડદા પર જુઓ, આંસુ સારો, અને વાઈફને કહો: "ફિલ્મ સારી હતી." Taboo? — ફિલ્મમાં villain કરે, તમે condemn કરો, પણ અંદરથી? — અંદરથી એક ધ્રુજારી ચાલે, એક ઓળખાણ થાય: "આ તો હું છું."

આ છે latent content — સમાજનું latent content.

અને censorship? — censorship એ સમાજનો "સુપરઇગો" છે. જેમ વ્યક્તિનું સુપરઇગો સ્વપ્નને disguise કરાવે છે, એમ સમાજનું censorship board ફિલ્મોને "સ્વીકાર્ય" બનાવે છે. "આ scene કાપો. આ dialogue બદલો. આ kiss ટૂંકી કરો." — આ બધું શું છે? — આ સમાજનો વોર્ડન છે, જે ચિઠ્ઠી વાંચે છે. અને કહે છે: "આ manifest content ઘણું transparent છે. Latent content દેખાઈ જાય છે. ઢાંકો!"

અને એટલે જ censorship ની ચર્ચા એટલી ગરમ હોય છે. કારણ કે censorship ની ચર્ચા ખરેખર censorship ની ચર્ચા નથી. એ ચર્ચા છે: "સમાજની ગટર કેટલી ખુલ્લી રાખવી?" — કેટલું latent content manifest થવા દેવું? — કેટલી ઇચ્છાઓને ચહેરો આપવો? — અને કેટલી ઇચ્છાઓને ફરીથી ગટરમાં ધકેલવી?

ગુજરાતી સમાજ — ઓહ, ગુજરાતી સમાજ! — અહીં તો ગટર પર ઢાંકણું એટલું જાડું છે કે અંદર શું છે એ કોઈને ખબર જ નથી. અથવા ખબર છે, પણ કોઈ બોલતું નથી. અહીં સ્વપ્ન જોવું એ પણ "લક્ઝરી" છે. "સ્વપ્ન શું જોવાના? ધંધો કરો! પૈસા કમાઓ! છોકરાને ભણાવો! FD કરાવો!" — ગુજરાતી સુપરઇગો આ છે: practical, efficient, અને emotionally bankrupt.

પણ ગુજરાતી સ્વપ્નો? — ઓહ, એ આવે છે. રાત્રે, ચૂપચાપ, જ્યારે FD ની receipt ઓશીકા નીચે હોય ત્યારે પણ, ગુજરાતી અચેતન મન પોતાનું કામ કરે છે. ફરક એટલો છે કે ગુજરાતી manifest content પણ "practical" હોય છે — સ્વપ્નમાં ફેરારી નહીં, ખાખરા-ફેક્ટરીનું franchise દેખાય!

Novel શું છે? — લેખકનું સ્વપ્ન, જે એણે જાગતા જોયું અને લખ્યું. ટીવી serial શું છે? — સમાજનું repetitive dream — એ જ plot, એ જ betrayal, એ જ reunion — night after night, episode after episode. સમાજ એક જ સ્વપ્ન ફરી ફરીને જુએ છે, કારણ કે latent content resolve થતું નથી. Wish fulfill થતી નથી. Dream work ચાલુ રહે છે.

ફ્રોઈડ, તું ખરેખર ક્રૂર હતો. તેં માણસને અરીસો બતાવ્યો — અને એ અરીસામાં માણસનો ચહેરો નહોતો, એનું અચેતન હતું. અને અચેતન? — અચેતન ક્યારેય સુંદર નથી હોતું. એ ગંદું છે, અરાજક છે, અસ્તવ્યસ્ત છે. એ એક એવો ઓરડો છે જ્યાં તમે વર્ષોથી બધું ફેંકતા આવ્યા છો — ગુસ્સો, ઈર્ષ્યા, વાસના, ભય, અપમાન — અને દરવાજો બંધ કરી દીધો છે. સ્વપ્ન એ ક્ષણ છે જ્યારે દરવાજો થોડો ખૂલે છે. અને અંદરથી કંઈક બહાર આવે છે — disguised, coded, symbolic — પણ આવે છે.

અને તમે? — તમે સવારે ઊઠો છો, ચા પીઓ છો, અને કહો છો: "કાલે રાત્રે બહુ વિચિત્ર સ્વપ્ન આવ્યું." — "વિચિત્ર"! — સ્વપ્ન વિચિત્ર નથી, સાહેબ. તમે વિચિત્ર છો. સ્વપ્ન તો માત્ર તમારો અનુવાદ છે — એ ભાષામાં જે તમે ભૂલી ગયા છો, પણ તમારું અચેતન ક્યારેય ભૂલ્યું નથી.

ફ્રોઈડે કહ્યું: "સ્વપ્નનું interpretation કરો." હું કહું છું: "interpretation ની જરૂર નથી. ફક્ત ઈમાનદારી ની જરૂર છે." — પણ ઈમાનદારી? — એ તો એ ચીજ છે જે માણસ જાગતા પણ afford નથી કરી શકતો, તો ઊંઘમાં ક્યાંથી કરશે?

સ્વપ્ન જોતા રહો. Decode કરવાની જરૂર નથી. ફક્ત એટલું જાણો કે તમે જે છો, એ તમે નથી. અને તમે જે નથી, એ તમે છો. બાકી? — બાકી ચા પીઓ. FD renew કરાવો. અને રાત્રે? — રાત્રે ફરીથી એ દરવાજો ખૂલશે. થોડો. ચૂપચાપ.

અને તમે ફરીથી "વિચિત્ર સ્વપ્ન" જોશો.

— **પરાગ રતનપરા**