સ્કિઝોફ્રેનિયા: શું, શા માટે અને કેવી રીતે

**— પરાગ રતનપરા**

માણસ એક જ ચહેરા સાથે જન્મે છે. પછી જિંદગી એને ડઝનબંધ મહોરાં પહેરાવે છે. અને એક દિવસ એ પોતે જ ભૂલી જાય છે કે અસલી ચહેરો કયો હતો. ડૉક્ટરો એને 'સ્કિઝોફ્રેનિયા' કહે છે. હું એને 'શહેરી સભ્યતાનું પ્રમાણપત્ર' કહું છું.

સ્કિઝોફ્રેનિયા એટલે શું? શબ્દકોશ કહેશે: મનનું વિભાજન. પણ શબ્દકોશ નામર્દ હોય છે. એ સત્ય બોલતાં ડરે છે. સાચી વ્યાખ્યા આ છે — સ્કિઝોફ્રેનિયા એટલે એક માણસની અંદર બેઠેલા સાત માણસોનું ગૃહયુદ્ધ. એક માણસ ઑફિસમાં બૉસને 'યસ સર' કહે છે, ઘરે આવીને પત્ની પર બરાડે છે, મંદિરમાં હાથ જોડે છે, બારમાં વ્હિસ્કી ઢીંચે છે, ફેસબૂક પર ગાંધીજીના ક્વોટ મૂકે છે, અને રાત્રે ઓશીકામાં મોઢું દાબીને રડે છે. આ સાતેય માણસો એક જ શરીરમાં રહે છે. એમની વચ્ચે ભાડાકરાર નથી. એટલે ઝઘડા થાય છે. એ ઝઘડાનું તબીબી નામ સ્કિઝોફ્રેનિયા.

શા માટે થાય છે? કારણ સ્પષ્ટ છે. માણસને નાનપણથી શીખવવામાં આવે છે કે ઈચ્છાઓ પાપ છે. ભૂખ લાગે તો સંયમ રાખો. ગુસ્સો આવે તો ગળી જાવ. પ્રેમ થાય તો છુપાવો. કામવાસના? એ શબ્દ બોલતાં પણ માતા-પિતા ચૂપ થઈ જાય છે, જાણે ઘરમાં કોઈ મરી ગયું હોય. પણ ઈચ્છાઓ મરતી નથી. એ ભોંયરામાં જઈને બેસે છે. ત્યાં બેસીને કસરત કરે છે. વર્ષો સુધી. પછી એક દિવસ ભોંયરાનું બારણું તોડીને બહાર આવે છે — અને માણસને ખબર પડે છે કે પોતાના જ ઘરમાં અજાણ્યા ભાડૂતો ઉછરી ગયા છે.

સંસ્કૃતિ એક સુંદર શબ્દ છે. એનો અર્થ થાય છે — ઉપરથી પૉલિશ, અંદરથી તિરાડ. જે સમાજ જેટલો વધારે 'સંસ્કારી', એ સમાજમાં મનોચિકિત્સકોની આવક એટલી વધારે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ઘડિયાળ ચોક્કસ ચાલે છે, ટ્રેન સમયસર આવે છે, અને આત્મહત્યાનો દર પણ રેકોર્ડ તોડે છે. આદિવાસી જંગલમાં નાચતો-ગાતો માણસ સ્કિઝોફ્રેનિક નથી હોતો. એ ભૂખ લાગે ત્યારે ખાય છે, ઊંઘ આવે ત્યારે ઊંઘે છે, ગુસ્સો આવે ત્યારે બરાડે છે. એને બે ચહેરાની જરૂર નથી. એક જ બસ છે. માટે એ સુખી છે. અને માટે જ આપણે એને 'પછાત' કહીએ છીએ — કેમ કે પોતાના દુઃખને 'પ્રગતિ' કહેવી એ સભ્ય માણસનો સૌથી મોટો વિજય છે.

બાળપણ એ કારખાનું છે જ્યાં સ્કિઝોફ્રેનિયાનો કાચો માલ તૈયાર થાય છે. 'બેટા, રડવાનું નહીં.' 'દીકરી, આટલું હસવાનું નહીં.' 'છોકરા, છોકરીઓ સાથે રમવાનું નહીં.' 'છોકરી, છોકરાઓ સાથે બોલવાનું નહીં.' આ બધા 'નહીં' ભેગા થઈને બાળકના મનમાં એક નાનકડી જેલ બનાવે છે. જેલમાં કેદી પણ બાળક પોતે, અને જેલર પણ બાળક પોતે. વીસ વર્ષ પછી જ્યારે એ માણસ સાયકિયાટ્રિસ્ટની ઑફિસમાં બેસીને કહે છે કે 'મને ખબર નથી કે હું કોણ છું', ત્યારે સાચો જવાબ આ છે — તું એ બધા 'નહીં'નો સરવાળો છે, બીજું કશું નહીં.

સપનાં શા માટે આવે છે? કારણ કે જાગતી વખતે માણસ જૂઠું બોલે છે, ઊંઘમાં મન સાચું બોલવા માંગે છે. પણ સાચું બોલવાની હિંમત મનને પણ નથી હોતી. એટલે એ રૂપક વાપરે છે. પ્રતીકો વાપરે છે. કોઈ સાપનું સપનું જુએ છે, કોઈ પડવાનું, કોઈ નગ્ન બજારમાં ઊભા હોવાનું. આ બધા સંદેશા છે. અંદરથી બહાર આવેલા તાર. પણ સવારે ઊઠીને માણસ આ તારોને ફાડીને ફેંકી દે છે, ચા પીએ છે, અને ઑફિસ જાય છે. વર્ષો સુધી ફેંકાયેલા તાર ભેગા થઈને એક પહાડ બને છે. એ પહાડ ફાટે છે. ડૉક્ટરો કહે છે — 'નર્વસ બ્રેકડાઉન.' હું કહું છું — 'સત્યનો બદલો.'

લગ્નસંસ્થા સ્કિઝોફ્રેનિયાનું સૌથી મોટું ઉત્પાદન કેન્દ્ર છે. પતિ-પત્ની એકબીજાને પચીસ વર્ષ સુધી 'આઈ લવ યૂ' કહે છે, અને પચીસેય વર્ષ એકબીજા વિશે જે વિચારે છે એ વિચારો જો કાગળ પર છપાય તો બંને જેલમાં જાય. પણ આ સંતુલન ટકાવી રાખવું પડે છે. કેમ કે સમાજ જોવે છે. પાડોશી જોવે છે. સગાં જોવે છે. અને એક દિવસ આ સંતુલન તૂટે છે. કાં તો કોર્ટમાં ડિવોર્સ થાય છે, કાં તો માણસ મંદિરમાં જઈને બેસી જાય છે, કાં તો કોઈ સાયકિયાટ્રિસ્ટની કેબિનમાં રડે છે. ત્રણેય જગ્યાએ ફી ભરવી પડે છે.

ઉપાય શું? ઉપાય નથી. એ સ્વીકારવું એ જ ઉપાય છે. માણસને જે દિવસે ખબર પડે કે પોતાની અંદર સંત પણ વસે છે અને ગુનેગાર પણ, સાધુ પણ અને વેશ્યાગામી પણ, ગાંધી પણ અને ગોડસે પણ — અને એ બંનેને નકાર્યા વિના ઓળખવા એ જ સ્વસ્થતા છે — એ દિવસે સ્કિઝોફ્રેનિયા જડમૂળથી મટે છે. પણ આટલી પ્રામાણિકતા સહન કરવાની તાકાત બહુ ઓછા લોકોમાં હોય છે. એટલે મોટાભાગના લોકો ગોળીઓ ગળે છે. ગોળીઓ સસ્તી છે. પ્રામાણિકતા મોંઘી.

છેલ્લી વાત. જે માણસ કહે છે કે 'મને કંઈ થયું નથી, હું તદ્દન નૉર્મલ છું' — એનાથી સાવધ રહેજો. કારણ કે દુનિયામાં બે જ પ્રકારના સ્કિઝોફ્રેનિક છે: એક જે જાણે છે, અને બીજા જે જાણતા નથી. પહેલા સારવાર લે છે. બીજા સારવાર આપે છે.

બાકી, મન એક એવું ઘર છે જેમાં તમે માલિક છો એમ માનો છો. હકીકતમાં તમે ભાડૂત છો. અને ભાડું દર મહિને નહીં — દર ક્ષણે ભરવું પડે છે.