સ્મૃતિનું સ્થાપત્ય — યાદ રાખવું એટલે માણસ બનવું
# "યાદ-શક્તિ કા ઠેકેદાર — હમ Memory કે Architecture" (Yaad-shakti ka Thekedar — Hum Memory ke Architecture)
# "સ્મૃતિનું સ્થાપત્ય — યાદશક્તિ વિના અમે સિર્ફ ભૂલક્કડ પ્રાણી"
**લેખક: પરાગ રતનપરા**
નમસ્કાર દોસ્તો! આજે આપણે એક એવા topic વિશે વાત કરવાના છીએ જે દરેક ગુજરાતી માટે ખૂબ tension વાળી બાબત છે - યાદશક્તિ! હા ભાઈ, એ જ યાદશક્તિ જેના કારણે આપણે કપડાં ક્યાં મૂક્યા એ ભૂલી જઈએ છીએ અને આપણી પત્ની એનો બાપુજીનો કેસ બનાવી દે છે!
સ્મૃતિ એ ફક્ત ભૂતકાળની ઘટનાઓનો સંગ્રહ નથી - એ તો આપણા existence નો architect છે, જેમ અંબાણીએ Antilia બનાવ્યું, એમ આપણા brain એ યાદોનું Antilia બનાવ્યું છે! પણ અંબાણીનું Antilia કદી ભૂલ નથી કરતું, આપણું memory-વાળું Antilia તો રોજ ભૂલોથી ભરેલું હોય છે. એક દિવસ તમે તમારી girlfriend નો birthday યાદ રાખો છો, બીજા દિવસે તમારા પોતાના daddy નું નામ ભૂલી જાઓ છો!
આધુનિક neuroscience research બતાવે છે કે memory એ Google Drive નથી - simple storage નથી, પણ dynamic system છે જે imagination, prediction અને identity બનાવવા માટે designed છે. એટલે જ્યારે લોકો કહે કે, "યાર, મેં તો ચોખ્ખું જોયું હતું!", ત્યારે એમણે ખરેખર શું જોયું હતું એની guarantee કોઈને નથી!
હકીકતમાં memory એ accuracy માટે નહીં પણ adaptability માટે બની છે. Hard drive ની જેમ exact copy save નથી કરતી. આપણે ઘટનાની emotional value યાદ રાખીએ છીએ, facts યાદ રાખવાની જગ્યાએ! એટલે જ તમારી wife ને યાદ છે કે તમે ૩ વર્ષ, ૭ મહિના, ૧૨ દિવસ અને ૪૫ મિનિટ પહેલા એની feedback ની ignore કરી હતી, પણ તમને તો એ પણ યાદ નથી કે ગઈકાલે શું lunch માં ખાધું હતું!
Brain માં hippocampus નામનો એક ભાગ memory માટે GPS નું કામ કરે છે. પણ ગુજરાતીઓનો આ GPS અમદાવાદમાં Ashram Road ને Exchange માં convert કરી દે એવો confused છે! Emotional moments ને આપણું brain વધારે tag કરે છે - એટલે જ તમને યાદ છે કે શાળામાં પહેલી વાર fail થયા ત્યારે શું પહેર્યું હતું, પણ ભૂલી ગયા કે ક્યાં ચશ્માં મૂક્યા!
Memory એ private asset નથી, social organ છે. Long-term relationships માં અમુક લોકો birthdays યાદ રાખે છે, તો અમુક passwords. પણ ગુજરાતી marriages માં આખી family ની યાદશક્તિ ફક્ત એક જ વ્યક્તિના માથે હોય છે - ઘરની વહુ! તેણે બધાનાં birthdays, તિથિઓ, કપડાં ક્યાં મૂક્યા, કિચનમાં શું ખૂટે છે - બધું યાદ રાખવાનું. પછી કહે કે memory ને stress થાય છે!
Latest research માં જાણવા મળ્યું છે કે:
1. યાદશક્તિ વધારવા માટે social media scroll કરવાનું બંધ કરવું પડે! એટલે આપણે "યાદશક્તિ વધારવાની tips" ગૂગલ પર search કરીએ છીએ, પછી Instagram ખોલીએ છીએ, અને પછી ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે શું શોધી રહ્યા હતા!
2. Memory ખરાબ છે એનો મતલબ તમારા brain નું તેલ ખલાસ થયું છે એવું નથી! તેલ તો દર વખતે ધર્મશાળા ખાતે દાન આપવાથી ભરાતું નથી, નિયમિત વ્યાયામ અને meditation થી ભરાય છે!
3. સારી યાદશક્તિ ધરાવતા લોકો social gathering માં popular હોય છે, કારણ કે તેઓ ક્યારેય ભૂલતા નથી કે કોણે કોના વિશે કઈ gossip કરી હતી!
4. યાદશક્તિ વધારવાની best trick છે - આખું life એક મહાભારત serial જેવું જીવવું! કારણકે કોઈએ ક્યારે શું કહ્યું - એ શ્રીકૃષ્ણની જેમ યાદ રાખવું જોઈએ!
દુનિયા માં સહુથી વધુ યાદશક્તિ વાળું સ્થાન - ગુજરાતી kitchen! ત્યાં દાદીમાં ખબર છે કે ક્યા dabba માં શું છે, કોના લગ્નમાં આવેલી thali ક્યાં છે, અને 12 વર્ષ પહેલાના Diwali ના મિઠાઈના ડબ્બામાં હાલમાં કયું pickle છે!
આપણે memory ને માત્ર વાપરીએ છીએ એટલું નહીં, ભૂલવાની કળા પણ શીખવી જોઈએ! કેટલાક લોકો પાસે "convenientભૂલવાની art" નો PhD છે - ખાસ કરીને જ્યારે EMI ચૂકવવાની, સાસુ-સસરાને phone કરવાની, કે anniversary gift લાવવાની વાત આવે ત્યારે!
તો મિત્રો, આજે આપણે શીખ્યા કે memory એટલે ફક્ત યાદ રાખવું નહીં, પણ જરૂર પડે ત્યારે creative રીતે ભૂલવાની કળા! તમારા brain ને સાચવો, કારણકે એમાં તમારી આખી જિંદગીનું backup છે - અને cloud storage નો option નથી!
**- પરાગ રતનપરા**
જો આ લેખ ગમ્યો હોય તો share કરો, નહીંતર ખુલ્લેઆમ criticize કરો! આખરે memory જેવી, criticism પણ improve કરવા માટે જ હોય છે! 😉