સંશોધન: જે દેશ ખર્ચે છે, તે જીતે છે

# સંશોધન: જે દેશ ખર્ચે છે, તે જીતે છે

**— પરાગ રતનપરા**

ચીનની એક કંપની છે: BYD. Build Your Dreams. ૧૯૯૫માં શરૂ થઈ. બેટરી બનાવતી હતી. આજે દુનિયાની સૌથી મોટી electric vehicle કંપની છે. Tesla કરતાં આગળ. ૨૦૨૫ના પહેલા નવ મહિનામાં એણે ૩૨.૬ લાખ ગાડીઓ વેચી. અને R&D પાછળ ખર્ચ્યા ૬.૧૪ અબજ ડૉલર. ચોખ્ખો નફો હતો ફક્ત ૩.૨૮ અબજ ડૉલર. એટલે કે — નફા કરતાં બમણું સંશોધન પાછળ. છેલ્લા ચૌદ વર્ષમાંથી તેર વર્ષ આવું જ બન્યું છે.

આ વાક્ય ફરીથી વાંચો. નફા કરતાં બમણું. સંશોધન પાછળ.

BYD પાસે ૧,૨૦,૦૦૦ engineers છે. એકલા engineers. શેન્ઝેનમાં એ ૨.૮ અબજ ડૉલરનું global R&D centre બાંધી રહી છે — ૩૫ લાખ square feet. ૬૦,૦૦૦ senior scientists ત્યાં બેસશે. એમના ૭૧,૦૦૦ patents છે. Blade Battery, Cell-to-Body, God's Eye driver-assistance — આ બધા શબ્દો ભવિષ્યની ભાષા છે, અને એ ભાષા ચીન લખી રહ્યું છે.

હવે Huawei. ૨૦૨૫માં Huaweiનો R&D ખર્ચ: ૧૯૨.૩ અબજ yuan. લગભગ ૨૭ અબજ ડૉલર. કંપનીની કુલ આવકનો ૨૧.૮ ટકા. છેલ્લા દસ વર્ષમાં કુલ R&D રોકાણ: ૧.૩૮૨ trillion yuan. એમના ૧,૧૪,૦૦૦ કર્મચારીઓ — કુલ staffના ૫૩.૭ ટકા — ફક્ત R&Dમાં કામ કરે છે. ૧,૬૫,૦૦૦ active patents.

અમેરિકાએ Huawei પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. Chip આપવાનું બંધ કર્યું. Google આપવાનું બંધ કર્યું. Huawei તૂટી નહીં. પોતાનું HarmonyOS બનાવ્યું. પોતાની chip બનાવી. Mate 60 Pro launch કર્યો. આ કેવી રીતે શક્ય બન્યું? જવાબ એક જ છે — R&D. દાયકાઓનું રોકાણ. જ્યારે બીજાઓ dividend વહેંચતા હતા, ત્યારે Huawei laboratory બાંધતી હતી.

કેમ ખર્ચે છે આ કંપનીઓ? સીધો જવાબ: અસ્તિત્વ માટે.

Technology કંપની માટે સંશોધન એ ઓક્સિજન છે. રોજ શ્વાસ લેવો પડે. Nokia એક જમાનામાં mobile-જગતનો રાજા હતો. Kodak photographyનો સમ્રાટ હતો. બંને મરી ગયા. કેમ? સંશોધનમાં પાછળ રહી ગયા. Smartphone આવ્યો, Nokia ઊંઘતો રહ્યો. Digital camera આવ્યો, Kodakને ખબર પણ નહોતી કે digital camera તો Kodak-એ જ ૧૯૭૫માં શોધેલો — પોતાના જ શોધને દાટી દીધો, કારણ કે filmનો ધંધો બગડે. આ છે R&D વગરનું મૃત્યુ.

ચીની કંપનીઓએ આ પાઠ શીખ્યો. DJI drones બનાવે છે — દુનિયાના ૭૦ ટકા. CATL battery બનાવે છે — દુનિયાનો સૌથી મોટો supplier. Xiaomi, Tencent, Alibaba, BYD, Huawei — બધાનું સૂત્ર એક જ છે: પહેલાં research, પછી revenue. સરકાર પણ ખભે છે. ચીનનો R&D ખર્ચ GDPનો ૨.૪૩ ટકા. રકમમાં અમેરિકા પછી બીજા નંબરે — લગભગ ૭૩૦ અબજ ડૉલર. ખાનગી ક્ષેત્રનો ફાળો: ૭૭ ટકા.

હવે ભારત.

ભારતનો GERD — Gross Expenditure on R&D — GDPનો ૦.૬૪ ટકા. ૨૦૨૫-૨૬ના Economic Surveyનો આંકડો છે. ચીન કરતાં ચોથા ભાગ કરતાંય ઓછો. દક્ષિણ કોરિયા ૪.૯૧ ટકા ખર્ચે છે. Israel ૬ ટકા. અમેરિકા ૩.૪૮ ટકા. ભારત? ૦.૬૪ ટકા. વીસ વર્ષથી આ આંકડો એની એ જ જગ્યાએ ઊભો છે. હલ્યો નથી. જાણે કોઈ રામભરોસે ઉપગ્રહ હોય જે ભ્રમણ કક્ષામાં જ ફર્યા કરે.

ખરાબ ખબર એ છે કે ભારતમાં ખાનગી ક્ષેત્રનો ફાળો ફક્ત ૪૧ ટકા. ચીનમાં ૭૭, અમેરિકામાં ૭૫, દક્ષિણ કોરિયામાં ૭૯. આપણી કંપનીઓ સંશોધન નથી કરતી. એ technology ખરીદે છે, licence લે છે, assemble કરે છે, નફો કમાય છે, dividend વહેંચે છે, share buyback કરે છે. Laboratory બાંધવાની ધીરજ નથી. "Make in India" — પણ "Invent in India" ક્યાં?

Tata Motors ૨૦૨૪માં R&D પાછળ આશરે ૩.૫ અબજ ડૉલર ખર્ચ્યા — મોટે ભાગે JLR. Reliance પોતાના કુલ revenueનો એક ટકો પણ R&Dમાં નથી નાખતી. Infosys, TCS — IT સેવા છે, innovation નથી. Pharmaceuticalમાં થોડી હરિયાળી છે, બાકી બધે રણ.

કારણ? એક તો tax regimeનો ફેર. પહેલાં ૨૦૦ ટકા super deduction હતી R&D ખર્ચ પર. હવે ૧૦૦ ટકા. Innovators માટે પ્રોત્સાહન ઘટ્યું. બીજું, ભારતીય મૂડીવાદ short-term છે. Quarterly results પર નજર. R&D લાંબી રમત છે — દસ-પંદર વર્ષ લાગે. એટલો ધીરજ કોની પાસે? ત્રીજું, શિક્ષણ-વ્યવસ્થા. IIT, IISc સારી સંસ્થાઓ છે, પણ ઉદ્યોગ સાથે સાંકળ નબળી. Stanford-Silicon Valley જેવી integration નથી. Tsinghua-Shenzhen જેવી પણ નથી.

પરિણામ? ભારત software-સેવા આપતો દેશ. ચીન hardware, battery, EV, solar panel, drone, telecom-equipment, semiconductor બનાવતો દેશ. એક ભાડૂત, બીજો મકાન-માલિક.

વિશ્વ-બજારમાં જે દેશ patent ધરાવે છે, એ શાસન કરે છે. જે દેશ assembly કરે છે, એ મજૂરી કરે છે. ભારત પાસે વસ્તી છે, બજાર છે, engineers છે — પણ R&D પાછળ ધન નથી. ધન છે પણ ઈચ્છા નથી. ઈચ્છા છે પણ ધીરજ નથી.

BYDનો સ્થાપક Wang Chuanfu એક વાક્ય કહે છે: "Technology is king, innovation is queen." ભારતીય CEOs boardroomમાં શું બોલે છે? "Shareholder value." "EBITDA." "Margin expansion." બે ભાષાઓ. બે ભવિષ્યો.

૨૦૪૭માં ભારત "વિકસિત ભારત" બનવું છે. સારું સ્વપ્ન. પણ R&Dનો આંકડો ૦.૬૪ ટકા પર રાખીને વિકસિત બનાશે? અશક્ય. જાપાન, કોરિયા, ચીન — જે પણ દેશ ગરીબીમાંથી સમૃદ્ધિ તરફ ગયો — એણે R&Dને પહેલાં ૨ ટકાએ, પછી ૩ ટકાએ લઈ ગયા. આ રસ્તો છે. બીજો રસ્તો નથી.

પ્રશ્ન એ છે: કોણ કરશે આ? સરકાર એકલી નહીં કરી શકે. ઉદ્યોગપતિઓએ boardroomમાંથી laboratory સુધી જવું પડશે. Ambani, Adani, Tata, Birla — એમની બૅલેન્સ-શીટ પર dividendની બાજુમાં patentsની column ઉમેરવી પડશે.

BYDએ ત્રીસ વર્ષ લીધાં બેટરીથી Tesla-હત્યારા સુધી પહોંચવા. Huaweiએ ત્રીસ વર્ષ લીધાં telephone-switchથી AI-chip સુધી. ભારતે શરૂઆત તો કરવી પડશે. આજથી. અત્યારે.

R&D એ ખર્ચ નથી. એ રોકાણ નથી. એ રાષ્ટ્રનો શ્વાસ છે.

શ્વાસ ન લે, એ મરે.