વીજળી એક વસ્તુ નથી, એક તંત્ર છે

# વીજળી એક વસ્તુ નથી, એક તંત્ર છે

**— પરાગ રતનપરા**

---

દુનિયામાં એક અબજ માણસો એવા છે જે સુખેથી જીવે છે. પૈસો છે, કમાણીની તકો છે, સંપત્તિ છે. પાંચ અબજ માણસો વચ્ચે ક્યાંક ઝૂલે છે — દોડે છે, બાંધે છે, ઘડે છે, કમાય પણ છે, પણ સંપત્તિ સર્જી શકતા નથી. અને બે અબજ માણસો? એમની પાસે કશું જ નથી. ન આવક, ન આશા, ન આવતીકાલ. આ ત્રણ દુનિયા છે. પહેલી, બીજી, ત્રીજી. આપણે બધા આ ભૂગોળ જાણીએ છીએ.

પણ હવે એક વાત સાંભળો જે તર્કની વિરુદ્ધ જાય છે.

વીજળી. દુનિયાની સૌથી સસ્તી વીજળી ક્યાં મળે છે? અમેરિકામાં. યુરોપના ધનિક દેશોમાં. અને સૌથી મોંઘી? આફ્રિકામાં, દક્ષિણ એશિયામાં, લેટિન અમેરિકામાં. જ્યાં ગરીબી છે ત્યાં વીજળી મોંઘી છે. જ્યાં સમૃદ્ધિ છે ત્યાં વીજળી સસ્તી છે. કૅલિફોર્નિયા કે ન્યૂ યૉર્કની સરખામણીએ ગ્લોબલ સાઉથમાં વીજળી ત્રણ-ચાર ગણી મોંઘી છે. વિચારો — જેને સૌથી વધુ જરૂર છે એને જ સૌથી મોંઘી પડે છે. આ કેવો ન્યાય?

યુ.કે. કે જર્મનીના અપવાદો છે, પણ એ ક્ષણિક છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે — કોઈ ધનિક દેશ ઊર્જાની અછતમાં ટક્યો નથી, ટકી શકતો નથી.

હવે અર્થશાસ્ત્રનો એક જૂનો નિયમ છે. જ્યાં ભાવમાં ત્રણસો ટકાનો ફરક હોય, જ્યાં આ ફરક દાયકાઓથી ચાલુ હોય, જ્યાં બજારનું કદ જી.ડી.પી.ના ત્રણ-ચાર ટકા જેટલું વિરાટ હોય — ત્યાં વેપારી આવી ચડે. હંમેશાં આવ્યો છે. મસાલા, રેશમ, સોનું, તેલ — સસ્તામાંથી મોંઘામાં લઈ જાય, ભાવ સરખા કરે, નફો કમાય. આ વેપારીનો ધર્મ છે, બજારનો સ્વભાવ છે.

તો પછી વીજળીના બજારમાં આ વેપારી ક્યાં ગયો? કેમ આ બજાર ઊંધું લટકેલું છે? કેમ દાયકાઓથી ઊંધું જ લટકેલું રહ્યું છે?

જવાબ સાદો છે, અને સાદો હોવાથી જ ઘાતક છે.

વીજળી વસ્તુ નથી. વીજળી તંત્ર છે.

કોલસો વહાણમાં ભરી શકાય. તેલ પાઇપલાઇનથી મોકલી શકાય. ગૅસ બાટલીમાં ભરાય. પણ વીજળી? વીજળી વેચવી હોય જ્યાં એનો ઊંચો ભાવ મળે છે, તો ત્યાં જ પ્લાન્ટ બાંધવો પડે. ત્યાંની જમીન પર. ત્યાંના કામદારોથી. ત્યાંના કાયદાની નીચે. ત્યાંની અદાલતોની દયા પર. ત્યાંની સરકારના ઓછાયામાં.

અને અહીં જ આખી રમત બગડે છે.

મૂડીવાળો માણસ ગણતરીબાજ હોય છે. એ પૂછે છે — મારા પૈસા સલામત છે? કાયદો ટકશે? સરકાર બદલાશે તો કરાર ટકશે? અદાલત ન્યાય આપશે? જવાબ "કદાચ" હોય તો મૂડી ત્યાં જતી નથી. જોખમ વધારે, એટલે મૂડીનો ભાવ વધારે, એટલે પ્રોજેક્ટ નફાકારક નહિ, એટલે પ્લાન્ટ બંધાતો જ નથી.

ન્યૂ યૉર્કમાં ગૅસ પ્લાન્ટ બાંધો તો એક રૂપિયો મળે. ઢાકા કે લાગોસ કે કરાચીમાં એ જ પ્લાન્ટ ત્રણ રૂપિયા કમાવી આપે. છતાં પ્લાન્ટ ન્યૂ યૉર્કમાં જ બંધાય છે. કેમ? કારણ કે ત્યાં જોખમ ઓછું છે. મૂડી સલામત છે. અદાલત ભરોસેપાત્ર છે.

આ "માનવામાં આવતું જોખમ" — આ જ તો છે જે ધનિક દેશને ધનિક બનાવે છે અને ગરીબ દેશને ગરીબ રાખે છે. આ જ ચાવી છે, આ જ તાળું છે.

વીજળી આસમાનથી ટપકતી નથી. પણ વીજળી છે ઔદ્યોગિક ખર્ચનું સૌથી સાચું માપ. જી.ડી.પી. સસ્તી વીજળીમાંથી જન્મે છે. સસ્તી વીજળી સસ્તી મૂડીમાંથી જન્મે છે. સસ્તી મૂડી ઓછા જોખમ અને ઊંચી સ્થિરતામાંથી જન્મે છે. આ સાંકળ તૂટે ત્યાં વિકાસ અટકે, અને ત્યાં જ ગરીબી પોતાનો ડેરો નાખે.

હવે કલ્પના કરો. જો અમેરિકાની જમીન પર, અમેરિકાના કાયદા નીચે, અમેરિકાની અદાલતોની છાયામાં એક એવો પાવર પ્લાન્ટ બંધાય — જે વીજળી સીધી ઢાકામાં, કિન્શાસામાં, કરાચીમાં વેચે. ત્યાંનું જોખમ ન લે. ત્યાંની અદાલત પર આધાર ન રાખે. છતાં ત્યાંનો ઊંચો ભાવ મેળવે.

ત્યારે શું થાય?

ત્યારે વેપારી પાછો આવે. ત્યારે બજાર સીધું થાય. ત્યારે ભાવ સરખા થાય. અને સૌથી મોટી વાત — ત્યારે ગરીબ દેશને પહેલી વાર સસ્તી વીજળી મળે. સસ્તી મૂડી મળે. ઉદ્યોગ ઊભો થાય. રોજગાર મળે. અને એ બે અબજ માણસો જે આજે કશા જ વગર જીવે છે, એ પહેલી વાર "ભવિષ્ય" નામનો શબ્દ પોતાના જીવનમાં ઉમેરી શકે.

આ કોઈ સ્વપ્ન નથી. આ ગણિત છે. દુનિયાનું અર્થતંત્ર આજે જે છે એના કરતાં પાંચ ગણું મોટું થઈ શકે. એક પ્રશ્નનો જવાબ મળે તો. એક તાળું ખૂલે તો.

ખુલ્લી આંખે જોઈ શકાય એવી આ એક ક્વોડ્રિલિયન ડોલરની સમસ્યા છે. અને હું માનું છું — આ સમસ્યા ઉકેલી શકાય એવી છે.

પ્રશ્ન હવે એ નથી કે થઈ શકે કે નહિ. પ્રશ્ન એ છે કે કોણ કરશે, અને ક્યારે.