જ્યારે મશીનોએ એ ટપકાં જોડવાનું શરૂ કર્યું જે આપણે જોવાની ના પાડતા હતા

**English Title:** When Machines Started Connecting the Dots We Refused to See
**Gujarati Title:** જ્યારે મશીનોએ એ ટપકાં જોડવાનું શરૂ કર્યું જે આપણે જોવાની ના પાડતા હતા

---

દુનિયામાં બે પ્રકારના લોકો છે. એક જે પ્રશ્ન પૂછે છે, અને બીજા જે કહે છે — "આટલું બધું વિચારવાનું શું કામ છે, ભાઈ? ચા પીવો ને શાંતિથી બેસો." ભારતીય સમાજનો મોટો ભાગ બીજા પ્રકારનો છે. અને એટલે જ જ્યારે મેં વાંચ્યું કે AstraZeneca નામની વિદેશી દવા કંપની અને BenevolentAI નામની AI કંપની ભેગી થઈને "knowledge graph" બનાવી રહી છે — ત્યારે મને હસવું આવ્યું. વિદેશીઓ મશીન પાસેથી જ્ઞાન શોધે છે, અને આપણે વોટ્સએપ ફોરવર્ડ પાસેથી.

હવે આ "knowledge graph" એટલે શું? સાવ સાદી ભાષામાં સમજાવું. ધારો કે તમારા ઘરે લગ્ન છે. એક બાજુ માસી છે, બીજી બાજુ ફુઆ, ત્રીજી બાજુ પાડોશી, ચોથી બાજુ એ માણસ જેને કોઈ બોલાવ્યો જ નથી પણ આવી ગયો છે. દરેકને એકબીજા સાથે કંઈક ને કંઈક સંબંધ છે — કોઈ લોહીનો, કોઈ લોનનો, કોઈ જૂના ઝઘડાનો. જો તમે આ બધા સંબંધોને કાગળ પર લીટીઓથી જોડો, તો જે ચિત્ર બને એ "graph" કહેવાય. હવે માણસોની જગ્યાએ મૂકો — જનીનો (genes), પ્રોટીન, રોગ, દવાઓ, સંશોધન પત્રો. એ બધાને જોડો. એ થયો knowledge graph. એટલે કે — "કોણ કોની સાથે, કેવી રીતે, અને કેમ સંકળાયેલું છે" એનો એક મોટો કુટુંબ-વૃક્ષ.

**શું થયું છે (What):**
AstraZeneca અને BenevolentAI એ બે ખાસ રોગો માટે આવા graph બનાવ્યા છે — એક ફેફસાંનો રોગ (idiopathic pulmonary fibrosis, જેમાં ફેફસાં ધીમે ધીમે પથ્થર જેવા સખત થઈ જાય છે), અને બીજો કિડનીનો જૂનો રોગ (chronic kidney disease). આ graph માં લાખો સંશોધન પત્રો, જનીનો અને પ્રોટીનની માહિતી એક જગ્યાએ ભેગી કરી છે. પછી AI એમાંથી શોધે છે — "આ રોગનું મૂળ ક્યાં છે? કયા જનીન પર હુમલો કરીએ તો રોગ અટકે?"

**કેમ કર્યું (Why):**
કારણ કે માણસ થાકી ગયો છે. એક વૈજ્ઞાનિક આખી જિંદગીમાં માંડ ૫૦૦૦ સંશોધન પત્રો વાંચી શકે. અને દુનિયામાં દર વર્ષે લાખો પત્રો છપાય છે. એટલે જ્ઞાનનો દરિયો છે, પણ માણસની ડોલ નાની છે. AI એ ડોલને ટેન્કર બનાવી દે છે. જે કામ ૧૦ વર્ષે થતું, એ હવે ૧૦ મહિનામાં થાય છે.

**હવે શું (Now):**
હવે દવા શોધવાની રીત બદલાઈ છે. પહેલાં વૈજ્ઞાનિક અંધારામાં તીર મારતો — "આ જનીન પર પ્રયોગ કરીએ, કદાચ કંઈક મળે." હવે AI કહે છે — "ભાઈ, અંધારામાં તીર ન માર. અહીં ટોર્ચ છે. આ ત્રણ જનીન જ સાચા ગુનેગાર છે, બાકીના નિર્દોષ છે." પરિણામે પૈસા બચે છે, સમય બચે છે, અને કદાચ થોડા દર્દીઓ પણ બચે છે.

**ત્રીજા ક્રમની અસર (Third-order effect):**
આ વાત જરા ઊંડી છે. પ્રથમ અસર — દવા જલદી મળશે. બીજી અસર — દવા સસ્તી થશે (થિયરીમાં, વ્યવહારમાં તો કંપનીઓ કિંમત એમ જ ઊંચી રાખશે, એ આપણે જાણીએ). ત્રીજી અસર? એ સૌથી મજેદાર છે. જ્યારે મશીન જ્ઞાનને જોડવાનું શીખી જશે, ત્યારે માણસનું મહત્વ "જ્ઞાન ભેગું કરનાર" તરીકે નહીં, પણ "સાચો પ્રશ્ન પૂછનાર" તરીકે રહેશે. એટલે કે — ડૉક્ટર, વૈજ્ઞાનિક, એન્જિનિયર — બધાનો ધંધો બદલાઈ જશે. જે માણસ સારો પ્રશ્ન પૂછી શકશે, એ ટકશે. જે માત્ર જવાબો ગોખીને બેઠો છે — એને AI એક ઝાટકે ઘરે મોકલી દેશે.

અને અહીં મને ભારતની યાદ આવે છે. આપણા છોકરાઓને નાનપણથી શીખવાડ્યું છે — "પ્રશ્ન ન પૂછ, બેસી જા." શાળામાં શિક્ષક પ્રશ્ન પૂછતા છોકરાને "વધારે પડતો ડહાપણ બતાવે છે" કહે છે. ઘરમાં બાપુજી "વડીલોની વાતમાં વચ્ચે નહીં બોલવાનું" કહે છે. અને હવે દુનિયા એવી આવી છે જ્યાં પ્રશ્ન પૂછવો જ સૌથી મોટું કૌશલ્ય છે. વાહ રે કિસ્મત. જે વસ્તુ માટે આપણને ટપલી મારવામાં આવી, એ જ વસ્તુ માટે દુનિયા હવે પગાર આપે છે.

બીજી એક વાત. વિદેશીઓ knowledge graph બનાવી રહ્યા છે, અને આપણે ત્યાં હજી "મારા દાદાજી પણ આ જ દવા લેતા હતા" વાળું graph ચાલે છે. એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં ખોટી માહિતી પણ વારસામાં મળે છે — જેમ સોનાના દાગીના. "ગળું દુઃખે તો મીઠાનાં કોગળા", "પેટ દુઃખે તો અજમો", "માથું દુઃખે તો બામ" — આ આપણો દેશી knowledge graph છે. એમાં વાંધો નથી, પણ એમાં update નથી થતું. AstraZeneca દર મહિને પોતાનો graph update કરે છે. આપણા ઘરનો graph ૧૯૭૨ પછી અપડેટ જ નથી થયો.

સૌથી મોટી વિડંબના આ છે — મશીન માણસો કરતાં વધુ ધીરજવાન છે. AI કંટાળતું નથી, ઊંઘતું નથી, "આજે મૂડ નથી" એમ કહેતું નથી. એ બેઠું બેઠું લાખો પત્રો વાંચે છે. અને આપણે? આપણને બે પાનાંનો લેખ વાંચવામાં પણ "બહુ લાંબું છે" લાગે છે. ધીરજ — જે આપણા સંતો સદીઓથી શીખવાડતા હતા — એ આખરે મશીને શીખી લીધી. અને માણસ? એ હજી reels જોઈ રહ્યો છે.

છતાં એક વાત છે. મશીન ગમે તેટલું હોશિયાર થાય, એ "દર્દી" નથી બની શકતું. એ પીડા નથી અનુભવી શકતું. એ માની આંખમાં આંસુ નથી જોઈ શકતું જ્યારે દીકરો હૉસ્પિટલના બેડ પર પડ્યો હોય. એટલે દવા તો AI શોધી આપશે, પણ દયા હજી માણસે જ બતાવવાની છે. અને કમનસીબે, એ વસ્તુ માટે કોઈ graph નથી બની શકતો.

---

**Real but Weird Facts:**

- BenevolentAI એ એક AI એલ્ગોરિધમ દ્વારા કોવિડ સામેની એક જૂની દવા (baricitinib) ને માત્ર બે દિવસમાં શોધી કાઢી હતી — જે પછીથી ખરેખર સારવારમાં વપરાઈ. માણસોને આ વાત શોધવામાં મહિનાઓ લાગ્યા હોત.
- Idiopathic pulmonary fibrosis નામના રોગનો અર્થ જ એ છે કે "અમને ખબર નથી કેમ થાય છે." એટલે કે ડૉક્ટર પોતે કબૂલે છે કે "ભાઈ, ખબર નથી." એ ઈમાનદારી ભારતના સોશિયલ મીડિયા expert માં હોત તો દેશ ક્યાંય આગળ હોત.
- એક average વૈજ્ઞાનિક પોતાની આખી કારકિર્દીમાં લગભગ ૫૦૦૦ સંશોધન પત્રો વાંચે છે. એક AI knowledge graph એ જ સંખ્યા એક કલાકમાં પ્રક્રિયા કરી લે છે. એટલે કે મશીન એક કલાકમાં એક માણસનું જીવન જીવી લે છે.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#AIRevolution #DrugDiscovery #KnowledgeGraph #FutureOfMedicine #કૃત્રિમબુદ્ધિ #દવાશોધ #સમાજદર્પણ #પરાગરતનપરા