ટોપર બેકબેન્ચરની ઓફિસમાં નોકરી કેમ કરે છે?

**English Title:** Why the Topper Works in the Backbencher's Office
**ગુજરાતી શીર્ષક:** ટોપર બેકબેન્ચરની ઓફિસમાં નોકરી કેમ કરે છે?

---

હોશિયારી એક એવું ચલણ છે જે બજારમાં ચાલતું નથી.

તમે 92 ટકાની માર્કશીટ લઈને શાકવાળા પાસે જાવ અને કહો, "ભાઈ, હું સ્કૂલમાં પહેલો આવતો હતો" — તો એ ટમેટાં મફત નહીં આપે. એ તમને એ જ ભાવે આપશે જે ભાવે એ છોકરાને આપે છે જે દસમામાં બે વાર નાપાસ થયો હતો. ફરક ફક્ત એટલો કે એ છોકરો હવે ગાડીમાં આવે છે, અને તમે સ્કૂટર પર, હેલ્મેટ સાથે, નિયમ પાળીને.

આપણી માએ કહ્યું હતું: "ભણ, બેટા. મહેનત કર. બાકીનું ભગવાન જોઈ લેશે." મા ખોટી નહોતી. મા અધૂરી હતી. એણે મહેનત કરવાનું કહ્યું, પણ મહેનત *ક્યાં* કરવી એ ન કહ્યું. જીવનભર ખોટી દિશામાં દોડનારો માણસ પણ થાકે તો છે જ. થાક એ સફળતાનો પુરાવો નથી, થાક તો ફક્ત થાક છે.

સાચી વાત આ છે: આપણને રમત શીખવવામાં આવી, પણ કઈ રમત રમાય છે એ કોઈએ કહ્યું નહીં. આપણે ચેસ શીખીને આવ્યા. બહાર પોકર ચાલતું હતું. ચેસમાં બધું ખુલ્લું છે, નિયમો છાપેલા છે, અને જે વધુ વિચારે એ જીતે. પોકરમાં પત્તાં ઢાંકેલાં છે, બ્લફ કરવાની છૂટ છે, અને જે સામેવાળાનો સ્વભાવ સમજે એ જીતે. આપણે આખી જિંદગી ઘોડો ઢાઈ ઘરે ચલાવતા રહ્યા અને પૂછતા રહ્યા કે અમારો વારો ક્યારે આવશે.

ઓફિસમાં જઈને જુઓ. બે માણસ છે. એક કામ કરે છે. બીજો કામ કરે છે *એવું દેખાય* એની વ્યવસ્થા કરે છે. પ્રમોશન બીજાને મળે છે. પહેલો ઘરે આવીને પત્નીને કહે છે, "દુનિયા બહુ ખરાબ છે." દુનિયા ખરાબ નથી, દુનિયા ફક્ત પ્રામાણિક છે — એ જેને ઇનામ આપે છે એ છુપાવતી નથી. બોસને કામ નહીં, નિરાંત જોઈએ છે. જે માણસ બોસને નિરાંત આપે એ જીતે. આને અન્યાય કહેવો કે ઇન્સેન્ટિવ, એ તમારી ઉંમર પર આધાર રાખે છે.

આખો સમાજ ઇન્સેન્ટિવ પર ચાલે છે, અને આપણે એને 'સંસ્કાર' કહીએ છીએ.

કોચિંગ ક્લાસનું બોર્ડ કહે છે — "અમારા 200 વિદ્યાર્થી IITમાં!" બોર્ડ એ નથી કહેતું કે બાકીના 4,000નું શું થયું. વીમા એજન્ટ તમારા ભવિષ્યની ચિંતામાં રાતે ઊંઘતો નથી, એ કમિશનની ચિંતામાં જાગે છે — અને બંને વાત એકસાથે સાચી હોઈ શકે, એ જ તો મજા છે. લગ્નમાં તમારી પ્રગતિ પર સૌથી વધુ ખુશ થનારો કાકા એ જ છે જેને તમારી પાસેથી કંઈ જોઈએ છે. જેને કંઈ નથી જોઈતું એ ચૂપ બેસે છે. મૌન હંમેશાં ઈર્ષ્યા નથી હોતું; ક્યારેક એ ફક્ત નિ:સ્વાર્થતા હોય છે. પણ આપણને એ સમજાતું નથી, કારણ કે આપણે પણ ઇન્સેન્ટિવ પર જ ચાલીએ છીએ.

હવે અસલી પંચલાઇન. જે માણસ સિસ્ટમ સમજી ગયો, જેણે પોતાનો સ્વાર્થ સિસ્ટમના સ્વાર્થ સાથે ગોઠવી દીધો — એ જીતે છે. અને સમાજ એને શું કહે છે?

"નસીબદાર છે."

આ બે શબ્દ સમાજની સૌથી સસ્તી અને સૌથી લોકપ્રિય શોધ છે. "એ નસીબદાર છે" કહેવું સહેલું છે. "એણે નિયમો વાંચ્યા હતા, મેં નહોતા વાંચ્યા" કહેવું અઘરું છે. પહેલા વાક્યમાં કોઈ દોષી નથી. બીજા વાક્યમાં અરીસો છે. અને આપણો સમાજ અરીસાથી એટલો ડરે છે કે એણે અરીસાને પણ 'નજર લાગે' કહીને ઢાંકી દીધો.

આપણે ત્યાં હોશિયાર માણસને માન મળે છે, પૈસાવાળા માણસને ખુરશી મળે છે. અને પ્રસંગમાં હોશિયાર માણસ પૈસાવાળા માણસની ખુરશીની બાજુમાં ઊભો રહીને એની હોશિયારી બતાવે છે.

તો ઉપાય શું? બેઈમાની? ના. ઉપાય ફક્ત આટલો — મહેનત કરતાં પહેલાં નકશો જુઓ. તમે જે મેદાનમાં ઊતર્યા છો એના નિયમો કોણે લખ્યા, કોના ફાયદા માટે લખ્યા, અને એમાં તમારો ફાયદો ક્યાં બેસે છે. મહેનત જરૂરી છે, પણ મહેનત એ ટિકિટ નથી — એ તો ફક્ત પ્રવાસ છે. ટ્રેન કઈ પકડવી એ નિર્ણય મહેનત નથી કરી આપતી, સમજણ કરી આપે છે.

સિસ્ટમને ગાળ આપવાથી સિસ્ટમ બદલાતી નથી. સિસ્ટમને સમજવાથી તમે બદલાવ છો.

પછી ભલે લોકો એને નસીબ કહે. કહેવા દો. ગણિત તમારી પાસે રહેશે, ગપ્પું એમની પાસે.

---

**🎲 Real but Weird Facts**

- જ્હોન નેશ, જેમના નામે 'નેશ ઇક્વિલિબ્રિયમ' છે, એ ગણિતશાસ્ત્રી હતા — અર્થશાસ્ત્રી નહીં. અર્થશાસ્ત્રનું નોબેલ (1994) એમને એવા વિષયમાં મળ્યું જે એમણે ક્યારેય ભણ્યો નહોતો.
- 1980માં રોબર્ટ એક્સેલરોડની ગેમ થિયરી સ્પર્ધામાં દુનિયાભરના પ્રોફેસરોના જટિલ પ્રોગ્રામ ઊતર્યા હતા. જીત્યો સૌથી ટૂંકો પ્રોગ્રામ — 'ટિટ ફોર ટેટ', ફક્ત ચાર લીટીનો. નિયમ સાદો હતો: પહેલાં સારું વર્તન કરો, પછી સામેવાળો જે કરે એ કરો.
- વિલિયમ વિકરીને હરાજીની થિયરી માટે 1996નું નોબેલ જાહેર થયું. જાહેરાતના ત્રણ જ દિવસ પછી એમનું અવસાન થયું. ઇન્સેન્ટિવની આખી થિયરી લખનારને પોતાના ઇનામનો ચેક વટાવવાનો સમય ન મળ્યો.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

\#GameTheory #IncentivesMatter #SystemOverEffort #ParagRatanpara
\#ગેમથિયરી #વ્યવસ્થાનુંસત્ય #સમાજનોઅરીસો #ગુજરાતીલેખ