દસ-પોઇન્ટ સ્કેલ વ્યૂહરચના

કોઈને પૂછો કે પરિસ્થિતિ કેવી છે, તો સામાન્ય રીતે એક જ લૂલો જવાબ મળશે: 'બસ, સારું ચાલે છે.' આ ગોળગોળ વાતચીત કોઈ નક્કર નિર્ણય લેવા દેતી નથી. જ્યારે તમે અસ્પષ્ટ અભિપ્રાયોને એકથી દસના ચોક્કસ આંકડામાં ફેરવી નાખો છો, ત્યારે ધુમ્મસ હટી જાય છે. આ જ દસ-પોઇન્ટ સ્કેલ વ્યૂહરચના છે. આ કોઈ ભારેખમ એકેડેમિક સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક કોચિંગ અને મેનેજમેન્ટની વ્યવહારુ રીત છે. કોઈ પુસ્તકે આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો તેની ચોક્કસ તવારીખ મળતી નથી, પણ તેનો ઉપયોગ જૂનો અને અકસીર છે.

આ વ્યૂહરચનાની ખરી તાકાત સરેરાશથી બચવામાં છે. પાંચ કે સાત પોઇન્ટના સ્કેલ પર લોકો હંમેશાં વચ્ચેનો સલામત રસ્તો પકડી લે છે. પણ એકથી દસના માપમાં કોઈ ચોક્કસ મધ્યબિંદુ નથી હોતું. તમારે કાં તો સાડા પાંચની નીચે જવું પડે અથવા ઉપર. પરિણામે, 'ઠીક-ઠીક' બોલનાર માણસે પણ સ્પષ્ટ વલણ લેવું પડે છે. દસમાંથી સાત આપ્યા પછી પૂછવામાં આવે કે 'આઠ પર પહોંચવા શું ખૂટે છે?', ત્યારે અસલી સત્ય બહાર આવે છે. નબળાઈઓ કાગળ પર છતી થઈ જાય છે.

હરિયાણાના ભિવાનીમાં બોક્સિંગ શીખતો એક મુક્કેબાજ હોય કે પુણેમાં દોડતી કોઈ સ્પ્રિન્ટર, રમતગમતમાં ગોળગોળ વાતો નથી ચાલતી. કોચ જ્યારે પૂછે કે 'સ્ટેમિના કેવો લાગે છે?' અને ખેલાડી કહે 'સારો', તો એનો કોઈ અર્થ નથી. પણ જો બોક્સર પોતાની રિકવરીને દસમાંથી છ ગણે, તો વાત સ્પષ્ટ થઈ જાય છે. બાકીના ચાર પોઇન્ટ ક્યાં કપાયા? ઊંઘ ઓછી આવી કે ડાયેટ બગડ્યું? ઓલિમ્પિક કક્ષાની તાલીમમાં આવા એક-એક પોઇન્ટનો હિસાબ જ મેડલ નક્કી કરે છે.

આપણે ત્યાં મોટાભાગની ચર્ચાઓ અનિર્ણાયક રહે છે કારણ કે કોઈને ચોક્કસ આંકડો મૂકવાની હિંમત હોતી નથી. સંબંધો હોય, ઓફિસનું કામ હોય કે શારીરિક તંદુરસ્તી, અસ્પષ્ટતા માણસને આળસુ બનાવે છે. જ્યારે તમે તમારી જાતને પૂછો છો કે તમે કોઈ કામ પ્રત્યે કેટલા કટિબદ્ધ છો અને જવાબ સાત આવે, ત્યારે ત્રણ પોઇન્ટનું બહાનું જાતે જ દેખાઈ આવે છે. આંકડા ભાવનાઓને બાજુ પર મૂકીને વાસ્તવિકતા સામે લાવી દે છે.

જે બાબતને માપી શકાતી નથી, તેને સુધારી પણ શકાતી નથી.