ટુ સિગ્મા સમસ્યા

એક શિક્ષક અને ત્રીસ વિદ્યાર્થીઓ. આ આપણી સદીઓ જૂની વર્ગખંડ વ્યવસ્થા છે. ૧૯૮૪માં શૈક્ષણિક મનોવૈજ્ઞાનિક બેન્જામિન બ્લૂમે એક ચોંકાવનારો અભ્યાસ રજૂ કર્યો. તેમણે જોયું કે જ્યારે એક વિદ્યાર્થીને અંગત રીતે એકલો શિક્ષક ભણાવે છે, ત્યારે તેનું પરિણામ સામાન્ય વર્ગખંડના વિદ્યાર્થી કરતાં બે સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિએશન એટલે કે બે સિગ્મા જેટલું ઊંચું જાય છે. આંકડાશાસ્ત્રની ભાષા સરળ કરીએ તો: એક સાધારણ વિદ્યાર્થી પણ વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન મળતાં જ ટોચના બે ટકામાં પહોંચી શકે છે. આ માત્ર ભણતરની વાત નથી, માણસની ક્ષમતા ખીલવવાનો મૂળભૂત નિયમ છે.

સમસ્યા ત્યાંથી શરૂ થાય છે કે આ મોડેલ મોંઘું છે. દુનિયાના દરેક બાળક કે દરેક કર્મચારી માટે એક સમર્પિત ઉસ્તાદ ક્યાંથી લાવવો? બ્લૂમે જેને 'ટુ સિગ્મા પ્રોબ્લેમ' કહ્યો તે એ પ્રશ્ન છે: શું સમૂહમાં કામ કરતા માણસોને વ્યક્તિગત ટ્રેનિંગ જેટલી અસરકારકતા આપી શકાય ખરી? આ પડકાર શિક્ષણ કરતાં પણ વધુ કોર્પોરેટ જગત અને બિઝનેસ મેનેજમેન્ટને ડંખે છે. જથ્થાબંધ તાલીમ સસ્તી પડે છે પણ કચરો સાબિત થાય છે, જ્યારે વન-ઓન-વન મેન્ટરિંગ શ્રેષ્ઠ છે પણ સ્કેલ થતું નથી.

ભારતીય કોર્પોરેટ ઓફિસો અને મોટી આઈટી કંપનીઓ આ જ ભ્રમમાં જીવે છે. દર વર્ષે સેંકડો જુનિયર એન્જિનિયરો કે સેલ્સ એક્ઝિક્યુટિવ્સની ભરતી થાય છે. પછી તેમને મોટા ઓડિટોરિયમમાં બેસાડીને ત્રણ અઠવાડિયાનું પાવરપોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશન બતાવીને 'ટ્રેઇન્ડ' જાહેર કરી દેવાય છે. પરિણામ શૂન્ય આવે છે. પ્રોજેક્ટ મેનેજરો માથું કૂટે છે કે છોકરાઓને કામ નથી આવડતું. કારણ સાવ સાચું છે: સમૂહમાં બેસીને માત્ર સાંભળવાથી કૌશલ્ય લોહીમાં ઉતરતું નથી. જે દિવસે કોઈ સિનિયર મેનેજર એક નવા છોકરાની બાજુમાં બેસીને, તેની ભૂલો તરત સુધારીને કોડિંગ કે ક્લાયન્ટ ડીલ શીખવે, તે દિવસે ચમત્કાર થાય છે.

બિઝનેસ લીડર્સે એ સ્વીકારવું પડશે કે સામૂહિક સભાઓ અને સેમિનારો માત્ર સમયનો વ્યય છે. સાચો વિકાસ વ્યક્તિગત પ્રતિસાદમાં છે. માસ પ્રોડક્શન ફેક્ટરીના માલનું થઈ શકે, માનવીય બુદ્ધિનું નહીં. જો ટીમનું સ્તર અસાધારણ બનાવવું હોય, તો જથ્થાબંધ તાલીમનું બજેટ કાપીને અંગત માર્ગદર્શનની વ્યવસ્થા ગોઠવવી પડે.

ટોળાંને ભાષણ આપવું સસ્તું પડે છે, પણ માણસ ઘડવા માટે સામસામે બેસવું અનિવાર્ય છે.