૧૮-૪૦-૬૦નો નિયમ

અઢાર વર્ષની ઉંમરે માણસને સતત ચિંતા હોય છે કે આખી દુનિયા તેના વિશે શું વિચારે છે. ચાલીસ વર્ષે પહોંચતાં તે નક્કી કરી લે છે કે દુનિયા ગમે તે વિચારે, પોતાને કશો ફરક પડતો નથી. અને સાઠ વર્ષની પાકટ વયે તેને છેક સમજાય છે કે આખી જિંદગી કોઈ તેના વિશે વિચારતું જ નહોતું. અમેરિકન સાઇકિયાટ્રિસ્ટ ડૉક્ટર ડેનિયલ એમેને આ ક્રૂર પણ મુક્ત કરનારી માનસિકતાને '૧૮-૪૦-૬૦નો નિયમ' નામ આપ્યું છે.

આપણે આપણી જાતને બ્રહ્માંડનું કેન્દ્ર માની બેસીએ છીએ. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને 'સ્પૉટલાઇટ ઇફેક્ટ' કહે છે. તમને લાગે છે કે તમે રૂમમાં દાખલ થાવ છો ત્યારે દરેક આંખ તમારા કપડાં, તમારી ચાલ કે તમારા વજન પર મંડાયેલી છે. સત્ય તદ્દન સાદું છે: સામેવાળો માણસ પણ એ જ વહેમમાં જીવે છે કે તમે તેના વિશે શું વિચારો છો. બધા પોતપોતાના અરીસામાં કેદ છે, તમારી સામે જોવાની કોઈને ફુરસદ નથી.

આ રોગ હોસ્પિટલના દરવાજે બહુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે વડોદરાના એક પ્રતિષ્ઠિત ડૉક્ટર શર્મા છે. ત્રીસ-પાંત્રીસ વર્ષના જુવાન ફિઝિશિયન હતા ત્યારે સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ્સ, સાથી ડૉક્ટરો અને દર્દીઓ પોતાના વિશે શું કહેશે એના તણાવમાં એમનું બીપી વધી જતું. દરેક નાની ભૂલ પછી લાગતું કે આખું મેડિકલ સર્કલ એમની જ વાતો કરે છે. ચાલીસ વટાવ્યા પછી એમણે ઘમંડ કેળવ્યો કે કોઈ ગમે તે ભાંડે, હું મારું કામ કરીશ. અને સાઠ વર્ષે નિવૃત્તિ નજીક આવી ત્યારે સમજાયું કે આખી હોસ્પિટલમાં સૌ પોતાના કમિશન, પોતાના શિફ્ટના કલાકો અને પોતાના દર્દીઓમાં જ વ્યસ્ત હતા; કોઈની પાસે શર્માજીનું વિશ્લેષણ કરવાનો સમય જ નહોતો.

આપણે પારકાના મનમાં કાલ્પનિક અભિપ્રાયો રચીને આપણું વર્તમાન બાળી નાખીએ છીએ. સમાજનો સૌથી મોટો ત્રાસ એ નથી કે લોકો તમને જજ કરે છે, પણ એ છે કે તમને લાગે છે કે તેઓ તમને જજ કરે છે. સાઠ વર્ષ સુધી પહોંચવાની રાહ જોવાની જરૂર નથી; આ મુક્તિ આજે જ લઈ શકાય છે.

દુનિયા તમારા વિશે વિચારીને સમય બગાડે એટલી નવરી નથી; પોતાની અગત્યતાનો આ મોહ જેટલો વહેલો છૂટે એટલો શ્વાસ હળવો થશે.