એબીસીડીઈ મોડેલ

જીવનમાં કોઈ દુર્ઘટના બને ત્યારે આપણે માની લઈએ છીએ કે તે ઘટનાએ આપણું મગજ ખરાબ કરી નાખ્યું. આ સૌથી મોટી ભ્રમણા છે. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ એલિસે ૧૯૫૦ના દાયકામાં 'રેશનલ ઈમોટિવ બિહેવિયર થેરાપી' હેઠળ આ ભ્રમ તોડવા માટે એબીસીડીઈ મોડેલ રજૂ કર્યું. આ મોડેલ સીધું કહે છે: ઘટના ક્યારેય તમને દુઃખી નથી કરતી, એ ઘટના વિશેની તમારી અવ્યવહારુ માન્યતા તમને પતાવી દે છે.

આ મોડેલ પાંચ અંગ્રેજી અક્ષરો પર ઊભું છે. એ એટલે 'એક્ટિવેટિંગ ઈવેન્ટ'—જે બહાર બની તે ઘટના. બી એટલે તમારી 'બિલીફ'—તે ઘટના પ્રત્યેની તમારી અંગત માન્યતા કે અર્થઘટન. સી એટલે 'કોન્સિક્વન્સ'—તે માન્યતામાંથી પેદા થતું પરિણામ કે લાગણી. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે એ સીધું સી બનાવે છે. નોકરી ગઈ એટલે ડિપ્રેશન આવ્યું. એલિસ કહે છે કે વચ્ચે બી બેઠો છે. તમારી બધી મનોવ્યથા બીમાંથી ઊભી થાય છે. જો તમારો બી તર્કહીન હોય તો ડિપ્રેશન નક્કી છે.

ઉકેલ માટે આગળના બે અક્ષરો છે: ડી અને ઈ. ડી એટલે 'ડિસ્પ્યુટેશન'—તમારી પોતાની ગેરમાન્યતા સામે કઠોર જીભાજોડી કરવી, તેને પડકારવી. અને ઈ એટલે 'ઇફેક્ટિવ ન્યુ બિલીફ'—તમારી જાતને આપેલું એક વાસ્તવિક, નવું અર્થઘટન. જ્યાં સુધી તમે તમારા મનની અંદર ચાલતી નકામી ધારણાઓ સાથે બાખડતા નથી, ત્યાં સુધી બહારનું સત્ય ક્યારેય બદલાવાનું નથી.

આપણા દેશમાં કોટા કે અમદાવાદમાં બોર્ડની પરીક્ષા આપતા વિદ્યાર્થીને જુઓ. ટેસ્ટમાં ઓછા માર્ક આવ્યા, તે ઘટના છે (એ). છોકરો તરત માની લે છે: 'હું સાવ ઠોઠ છું, મારું જીવન બરબાદ થઈ ગયું' (બી). પરિણામે તે ડિપ્રેશનમાં જાય છે કે રૂમનો દરવાજો બંધ કરી દે છે (સી). હવે જો તે એબીસીડીઈ વાપરે, તો તેણે પોતાની જાત સાથે લડવું પડે (ડી): 'એક ટેસ્ટ બગડવાથી આખું ભવિષ્ય ખતમ કેવી રીતે થાય? શું હું ક્યારેય સુધરી ન શકું?' આ દલીલમાંથી નવું પરિણામ જન્મે છે (ઈ): 'આ ટેસ્ટ ખરાબ ગઈ, પણ મારી મહેનતની દિશા બદલીશ તો હું પાસ થઈ જઈશ.'

તમારી તકલીફ બહાર બનેલી ઘટના નથી; તમારી મુશ્કેલી એ છે કે તમે તમારા પોતાના મૂર્ખ વિચારો સાથે ક્યારેય દલીલ કરતા નથી.