સ્થિતિ બદલાવનો ભ્રમ

જીવનમાં આપણે જ્યાં ઊભા છીએ તે બિંદુ ‘અ’ છે, અને જ્યાં પહોંચવું છે તે ‘બ’. આખી દુનિયા તમને ‘અ’ પરથી ઉપાડીને ‘બ’ પર પહોંચાડવાના નુસખા વેચે છે. મેનેજમેન્ટની ચોપડીઓ અને સેલ્ફ-હેલ્પના ગુરુઓ આને પોઈન્ટ એ-ટુ-બી શિફ્ટ કહે છે. એમના મતે રસ્તો સીધો છે: ખામી શોધો, લક્ષ્ય નક્કી કરો અને છલાંગ મારો. સાંભળવામાં આ ગણિત સહેલું લાગે છે, પણ માણસનું મગજ કોઈ ફેક્ટરીનું મશીન નથી. બિંદુ ‘અ’ ફક્ત એક સ્થિતિ નથી, એ તમારી વર્ષો જૂની આદતો, કમ્ફર્ટ ઝોન અને ઓળખનું ઘર છે. જૂનું છોડ્યા વગર નવું પકડવાની લાલચ હંમેશાં પછડાટ આપે છે.

આ વિચાર વ્યવસાયિક કન્સલ્ટિંગ અને ચેન્જ મેનેજમેન્ટની દુનિયામાંથી આવ્યો છે. ચોક્કસ કોણે આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી, પણ આધુનિક કોચિંગ સાહિત્યમાં તે ખૂબ વપરાય છે. લોકો માને છે કે માત્ર ઈરાદો બદલવાથી મુકામ બદલાઈ જાય છે. હકીકતમાં, મોટા ભાગના લોકો ‘બ’ ના ચળકાટથી અંજાઈ જાય છે, પણ ‘અ’ ને ઓગાળવાની કિંમત ચૂકવવા તૈયાર હોતા નથી. બદલાવ બહારની પરિસ્થિતિનો નથી હોતો; વિચારવાની રીતનો હોય છે. જ્યાં સુધી જૂની વિચારસરણી જીવંત છે, ત્યાં સુધી નવું સરનામું પણ જૂનું જ પરિણામ આપશે.

આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે એક ઘરમાં ત્રણ ભાઈઓ, પત્નીઓ અને બાળકો સાથે રહે છે. રોજના ઘર્ષણ, નાની-નાની અપેક્ષાઓ અને રસોડાના ખટરાગથી કંટાળીને મોટો ભાઈ નક્કી કરે છે કે પોતે અલગ ફ્લેટમાં જશે. એનું માનવું છે કે સંયુક્ત પરિવારનું બિંદુ ‘અ’ છોડીને સ્વતંત્ર ફ્લેટનું બિંદુ ‘બ’ પકડશે એટલે સ્વર્ગ મળી જશે. એ નવો ફ્લેટ લઈ લે છે. પણ છ મહિનામાં ખબર પડે છે કે ઝઘડા બંધ નથી થયા, માત્ર સરનામું બદલાયું છે. પત્ની સાથેનો કકળાટ, જવાબદારીઓનો બોજ અને એકલતા બમણી થઈ ગયાં. સ્થળ બદલાયું, પણ અંદર પડેલી ફરિયાદી વૃત્તિ ન બદલાઈ.

મોટા ભાગના લોકો મુશ્કેલીમાંથી ભાગવા માટે ફેરફાર કરે છે, નવી સમજ કેળવવા માટે નહીં. નોકરી બદલવી, શહેર બદલવું કે ઘર બદલવું બહુ સહેલું છે. અઘરું છે પોતાની જાત સાથે પ્રામાણિક થવું. જો તમારું ‘અ’ અંદરથી સડેલું હોય, તો તમે ગમે તેવા સુંદર ‘બ’ પર પહોંચશો તો પણ થોડા દિવસોમાં ત્યાં ગંદકી જ ફેલાવશો.

નકશો બદલવાથી પ્રકૃતિ બદલાતી નથી; ખામી મુકામમાં નહીં, મુસાફરમાં હોય છે.