સંયમભંગ આંચકો

નિયમ તૂટે ત્યારે માણસ સુધરતો નથી, બેફામ બને છે. તમે કોઈ ખરાબ આદત છોડવાનો પાક્કો સંકલ્પ કર્યો હોય. મહિનો સારો ગયો. પછી એક દિવસ નાની ચૂક થઈ ગઈ. નિયમ તૂટ્યો. હવે મગજમાં અચાનક ગુનાહિત ભાવ જાગે છે. ‘હું સાવ નકામો છું, મારાથી કશું નહીં થાય.’ બસ, આ ક્ષણે માણસ સંયમની લગામ સાવ છોડી દે છે. એક નાની ભૂલ પછી આખો સંકલ્પ કચરાપેટીમાં ફેંકી દેવાની આ માનસિક વૃત્તિ એટલે ‘એબ્સ્ટીનન્સ વાયોલેશન ઇફેક્ટ’.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક જી. એલન માર્લેટે વ્યસનમુક્તિ અને રિલેપ્સના સંશોધન દરમિયાન આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે દારૂ કે સિગરેટ છોડનારા લોકો એકાદ ઘૂંટડો કે એક કસ ખેંચાઈ ગયા પછી તરત ફરીથી આખેઆખા બંધાણી બની જાય છે. સમસ્યા એ એક ભૂલ નથી. સમસ્યા એ ભૂલ પછી જન્મતો અપરાધભાવ અને ‘બધું ખતમ થઈ ગયું’વાળી ઉગ્ર અતિરેકી માનસિકતા છે.

આ આંચકો આપણી સીમારેખાઓ ધૂંધળી કરી નાખે છે. માણસ કાળું અથવા ધોળું જ વિચારે છે. કાં તો હું સો ટકા પવિત્ર છું, અથવા હું સાવ ભ્રષ્ટ છું. વચ્ચે ગ્રે કલર હોતો જ નથી. એક નાનો કાંકરીચાળો આખા તળાવને ગંદું નથી કરી નાખતો, પણ માણસ પોતે જ એમાં ઝંપલાવીને કાદવ ઉછાળવા માંડે છે. પરિણામે, એક સામાન્ય લપસણો વળાંક આખી જિંદગીનું પતન બની જાય છે.

આપણા સમાજમાં લગ્ન અને સગાઈના પ્રસંગોમાં આ રોગ છાપરે ચડીને પોકારે છે. ધારો કે કિશોરભાઈએ વજન અને ડાયાબિટીસ કાબૂમાં રાખવા માટે છ મહિનાથી ખાંડ અને ફરસાણ બંધ રાખ્યા છે. ભાણેજના લગ્નમાં ગયા. નાત-જાતના આગ્રહ વચ્ચે, સગાંવહાલાંના દબાણમાં એમણે એક કાજુકતરી ખાઈ લીધી. પાપ થઈ ગયું! હવે કિશોરભાઈને અંદરથી થાય છે કે છ મહિનાની મહેનત પાણીમાં ગઈ. પછી શું? એ જ સાંજે કિશોરભાઈ મોહનથાળ, જલેબી અને કચોરીના બે-બે વાટકા ઉલાળી જાય છે. ‘હવે તો નિયમ તૂટી જ ગયો છે ને, પછી જોઈ લઈશું!’

ગાડીનું એક ટાયર પંચર થાય ત્યારે બાકીનાં ત્રણ કોઈ ફોડી નથી નાખતું; માણસ પોતાના જીવનમાં બસ આટલી સામાન્ય અક્કલ ભૂલી જાય છે.