સમૃદ્ધિનો અસ્વીકાર પ્રભાવ

આપણી પાસે બધું જ છે, છતાં આપણે સતત કંગાળ હોવાનો દેખાવ કરીએ છીએ. આ કોઈ નાટક નથી, માનસિક બીમારી જેવો ભ્રમ છે. માણસ પોતાના જીવનની વાસ્તવિક સુખ-સગવડો અને ભૌતિક સંપત્તિને સ્વીકારવાની સાફ ના પાડી દે છે. સાધનસંપન્ન હોવા છતાં મનમાં અછતની લાગણી જીવતી રાખવી—આને લેખક ગ્રેગ ઇસ્ટરબ્રૂકે 'એબન્ડન્સ ડીનાયલ' એટલે કે સમૃદ્ધિનો અસ્વીકાર કહ્યો છે. તેમણે ૨૦૦૩ના પુસ્તક ધ પ્રોગ્રેસ પેરાડોક્સમાં આ વિચિત્ર માનસિકતાનું સચોટ વિશ્લેષણ કર્યું હતું.

માનવજાતનો ઇતિહાસ ભૂખમરો અને સંઘર્ષનો રહ્યો છે. આપણા પૂર્વજો અછતમાં જીવ્યા, એટલે મગજ હજી પણ એ જ જૂના મોડમાં ફસાયેલું છે. આજે સરેરાશ વ્યક્તિ પાસે રાજા-મહારાજાઓ કરતાં વધુ આરામ, સારી તબીબી સારવાર અને વૈભવી સાધનો ઉપલબ્ધ છે. છતાં સવારે ઊઠીને આપણે ફરિયાદોનું પોટલું ખોલીએ છીએ. મગજ એટલા માટે ગરીબાઈની દલીલો ઘડી કાઢે છે જેથી અસંતોષને વ્યાજબી ઠેરવી શકાય. સુખી થવું એ એક નિર્ણય છે, પણ દુઃખી દેખાવું એ એક સામાજિક કવચ બની ગયું છે.

આ આદત આપણને આભાસી પીડા આપે છે. અમીર થઈને પણ ગરીબ જેવો ડર વેઠવો એ મૂર્ખામીની પરાકાષ્ઠા છે. તમે જેટલું તમારી સુખાકારીને નકારો છો, તેટલી જ તમારી વાસ્તવિક ખુશી મરી પરવારે છે. સતત 'મારી પાસે કંઈ નથી'નો રાગ આલાપતા લોકો પોતાની ઉપલબ્ધિઓનો આનંદ ક્યારેય લઈ શકતા નથી. પરિણામે, તેઓ જીવનભર અસંતોષના વમળમાં ઘૂમરાતા રહે છે.

અમદાવાદ કે સુરતની કોઈ પોશ સોસાયટીની મીટિંગ જુઓ. ચાર કરોડના ફ્લેટમાં રહેતા રમેશભાઈ લિફ્ટના મેન્ટેનન્સના પાંચસો રૂપિયા વધારવા સામે કલાકો સુધી ઝઘડે છે. ઘરમાં બે ગાડીઓ, ત્રણ એરકન્ડિશનર અને વાર્ષિક વિદેશ પ્રવાસ ચાલુ છે, છતાં સોસાયટીના ઓટલે બેસીને મોંઘવારીનું રુદન કરે છે. તેઓ ખરેખર પૈસે ટકે દુઃખી નથી, પણ મગજમાંથી સમૃદ્ધિ સ્વીકારવાની હિંમત જ ગાયબ છે.

જે માણસ પોતાની પાસે જે છે તેનો સ્વીકાર નથી કરી શકતો, કુદરત એને આખરે એ જ અછત ભેટ આપે છે જેનો એ રોજ રોદણાં રડતો હતો.