ક્રિયાની તત્પરતા

લાગણી માત્ર વિચાર નથી, એ સ્નાયુઓનું ખેંચાણ છે. ગુસ્સો આવે ત્યારે મુઠ્ઠી વળી જાય છે અને ભય લાગે ત્યારે પગ ભાગવા તૈયાર થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાન આને 'એક્શન ટેન્ડન્સી' કહે છે. આ શબ્દ ડચ મનોવૈજ્ઞાનિક નિકો ફ્રિજડાએ ૧૯૮૬માં પોતાના પુસ્તક 'ધ ઈમોશન્સ'માં પ્રચલિત કર્યો હતો. એમણે સાબિત કર્યું કે દરેક માનવીય લાગણી પોતાની સાથે એક ચોક્કસ હિલચાલ કે પ્રતિક્રિયાનું બટન લઈને જન્મે છે. લાગણી એ ફક્ત અંદર થતો અનુભવ નથી, એ શરીરને કોઈ ચોક્કસ કામ કરવા માટે અપાતો અગોચર આદેશ છે.

આનો અર્થ એ નથી કે માણસ તરત જ પગલું ભરી લેશે. ક્રિયાની તત્પરતા એ ગતિ પકડવાની પૂર્વતૈયારી છે, ખુદ ગતિ નથી. અપરાધભાવ થાય ત્યારે માણસ ભૂલ સુધારવા દોડે છે. ઈર્ષ્યા જાગે ત્યારે સામેવાળાની બરોબરી કરવા કે તેને નીચો પાડવા મગજ યોજનાઓ ઘડે છે. મૂર્ખ લોકો માને છે કે તેઓ નિર્ણયો તર્કથી લે છે. વાસ્તવમાં આપણું શરીર લાગણીના સંકેત મળતાં જ ચોક્કસ દિશામાં ઢળી ચૂક્યું હોય છે, તર્ક તો પાછળથી વકીલ બનીને દલીલો ગોઠવે છે.

આ ગણિત સમજનારા લોકો ધંધામાં અબજો રૂપિયા કમાય છે. માર્કેટિંગ જગત આ તત્પરતા પર જ ચાલે છે. ભારતમાં તહેવારોની મોસમમાં ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ આનો નિર્દયતાથી ઉપયોગ કરે છે. કોઈ મોટી ઓનલાઇન સેલમાં સ્ક્રીન પર લાલ અક્ષરે લખાઈને આવે: 'માત્ર ૨ નંગ બાકી છે!' આ વાંચતાં જ ગ્રાહકના મગજમાં કશુંક ચૂકી જવાનો ડર એટલે કે ગભરાટ પેદા થાય છે. આ ગભરાટ સાથે જોડાયેલી કુદરતી પ્રતિક્રિયા છે ઝડપ. ખરીદદાર વિચારવાનું ભૂલીને સીધું 'બાય નાઉ' દબાવી દે છે. એને ફોનની તાતી જરૂરિયાત નહોતી, પણ ભયની લાગણીએ આંગળીને ક્લિક કરવાની તત્પરતા આપી દીધી.

બ્રાન્ડ્સ આજના યુગમાં ઉત્પાદન નથી વેચતી, તમારી ભીતર કોઈ ખાસ લાગણી ભડકાવીને એનાથી સર્જાતી પ્રતિક્રિયાને રોકડે વટાવે છે. ક્યારેક નિકાલની ઉતાવળ, ક્યારેક જોડાઈ જવાની ઘેલછા. જો તમને પોતાની અંદર ઊઠતી આ શારીરિક તત્પરતા પકડતાં ન આવડે, તો કોઈ સેલ્સમેન, રાજકારણી કે કન્ટેન્ટ ક્રિએટર તમને પોતાની આંગળીના ટેરવે નચાવતો રહેશે.

લાગણી તમને હુકમ કરે ત્યારે એક ક્ષણ અટકી જાઓ; કઠપૂતળી દોરા ઓળખી લે તો નાચવાનું બંધ થઈ જાય છે.