કર્મ આધારિત શિક્ષણ અભિગમ

વાંચવાથી તરતાં ન શીખાય. પાણીમાં કૂદવું જ પડે. મોટાભાગની તાલીમો નિષ્ફળ જાય છે, કારણ કે લોકો એરકન્ડિશન્ડ રૂમમાં બેસીને થીયરી ગોખે છે. કર્મ આધારિત શિક્ષણનો સિદ્ધાંત સાદો છે: ખરી સમસ્યા ઉઠાવો, તેના પર કામ કરો, જે પરિણામ આવે તેના પર મનોમંથન કરો અને ફરીથી વધુ સારી રીતે કામ કરો. અહીં પુસ્તકીય ડહાપણ ગૌણ છે, વાસ્તવિક અનુભવ મુખ્ય છે.

આ વિચાર રેજ રેવન્સ નામના બ્રિટિશ પ્રોફેસરે ૧૯૪૦ના દાયકામાં કોલસાની ખાણોમાં કામ કરતા મજૂરો અને એન્જિનિયરો વચ્ચે વિકસાવ્યો હતો. એમણે એક સાદું સૂત્ર આપ્યું: શિક્ષણ એટલે માત્ર તૈયાર જ્ઞાન નહીં, પણ સવાલો પૂછવાની હિંમત. જ્યારે કોઈ અજાણી અડચણ સામે આવે ત્યારે જૂની ફોર્મ્યુલા કામ નથી આવતી. માણસ પોતાની ક્રિયા અને તેના પરિણામમાંથી જ સાચું શીખે છે.

આપણો સામાન્ય અભિગમ એવો છે કે પહેલાં પ્લાનિંગ થાય, પછી મીટિંગો થાય અને છેલ્લે બધું કાગળ પર રહી જાય. કોર્પોરેટ વર્લ્ડમાં પીપીટી પ્રેઝન્ટેશન બનાવીને સૌ કોઈ સલાહકાર બની જાય છે. કોઈને મેદાનમાં ઊતરીને હાથ ગંદા કરવા નથી. પરિણામે મુશ્કેલીઓ ત્યાંની ત્યાં જ રહે છે. જ્યાં સુધી તમે લીધેલા નિર્ણયનું વાસ્તવિક પરિણામ ભોગવતા નથી, ત્યાં સુધી મગજ સજાગ થતું નથી.

અમદાવાદની એક મોટી સિવિલ હોસ્પિટલનો દાખલો લો. ઇમરજન્સી વોર્ડમાં દર્દીઓના સગાંઓની ભીડ અને અંધાધૂંધી ઘટાડવા માટે કોઈ મોંઘા મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટન્ટ બોલાવવાની જરૂર નહોતી. જુનિયર ડૉક્ટરો, સિનિયર નર્સો અને વોર્ડબોયની એક નાની ટીમે ભેગા મળીને રોજિંદા ગોટાળાઓ પર પ્રયોગો શરૂ કર્યા. એક અઠવાડિયું સ્ટ્રેચરની જગ્યા બદલી, બીજા અઠવાડિયે કાગળિયાંની પદ્ધતિ બદલી. દરેક ફેરફાર પછી સાંજે અડધો કલાક બેસીને ચર્ચા કરી કે શું સુધર્યું અને શું બગડ્યું. બે મહિનામાં વોર્ડનું સંચાલન પુસ્તકીય લેક્ચર્સ વગર સંપૂર્ણ બદલાઈ ગયું.

ચોપડામાંથી માત્ર પરીક્ષા પાસ થાય છે, પણ જિંદગીની અસલ હોસ્પિટલમાં શીખવા માટે દર્દીની નાડ જાતે જ પકડવી પડે છે.