અનુકૂલનશીલ સંપૂર્ણતાવાદી

સંપૂર્ણતા પાછળ દોડવું એ એક માનસિક બીમારી હોઈ શકે છે અને કળા પણ. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે પરફેક્શનિઝમના બે ચહેરા છે. એક નકામો, બીજો સર્જનાત્મક. મોટા ભાગના લોકો ભૂલના ડરથી કામ અટકાવી દે છે. એમને બધું જ નિર્દોષ જોઈએ છે, પરિણામે કશું પૂરું થતું નથી. આ રોગીષ્ટ વલણ છે. એની સામે 'અડેપ્ટિવ પરફેક્શનિસ્ટ' એટલે કે અનુકૂલનશીલ સંપૂર્ણતાવાદી માણસ તદ્દન જુદો પડે છે. તે પોતાના ધોરણ ઊંચા રાખે છે, પણ વાસ્તવિકતા સામે આંખ આડા કાન કરતો નથી.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની ડોન હેમાચેકે ૧૯૭૮માં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે તંદુરસ્ત સંપૂર્ણતાવાદી માણસ પોતાના પ્રયાસમાંથી આનંદ મેળવે છે, જ્યારે ન્યુરોટિક માણસ માત્ર નિષ્ફળતાના ડરથી દોડે છે. અનુકૂલનશીલ માણસ માટે ભૂલ એ પતન નથી, પણ માહિતી છે. કોઈ પ્રોજેક્ટમાં ખામી રહી જાય તો તે પોતાની જાતને કોરડા નથી વીંઝતો. તે તરત સ્થિતિ સ્વીકારીને નવો રસ્તો કાઢે છે.

આ ગુણ વગર વ્યવહારુ દુનિયામાં લાંબું ટકી શકાતું નથી. જે માણસ ભૂલને માફ નથી કરી શકતો, તે અંતે હતાશામાં સરી પડે છે અથવા નિર્ણયો લેવાનું જ બંધ કરી દે છે. અનુકૂલનશીલ વલણ તમને શ્રેષ્ઠ પરિણામની અપેક્ષા રાખવાની છૂટ આપે છે, સાથે સાથે પરિણામ ધાર્યું ન આવે ત્યારે હસીને આગળ વધવાની ક્ષમતા પણ આપે છે. ઊંચા આદર્શો અને લચીલાપણું—આ બેયનું મિશ્રણ દુર્લભ છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ ફરક સાફ દેખાય છે. ધારો કે કિરીટભાઈ શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ કરે છે. જો તેઓ જક્કી પરફેક્શનિસ્ટ હશે, તો કોઈ શેરમાં ખોટ જતાં જ પાગલ થઈ જશે. એમને લાગશે કે મારો અંદાજ ખોટો કેમ પડ્યો? તેઓ ખોટ સ્વીકારવાને બદલે પોઝિશન પકડી રાખશે અને અંતે મૂડી ગુમાવશે. પણ કિરીટભાઈ જો અનુકૂલનશીલ સંપૂર્ણતાવાદી હશે, તો તેઓ પોતાની સિસ્ટમ સંપૂર્ણ રાખશે છતાં બજાર ભૂલ બતાવે ત્યારે વિવાદ કર્યા વગર સ્ટોપલોસ કાપીને બહાર નીકળી જશે.

સંપૂર્ણતાનું લક્ષ્ય રાખો પણ જિદ્દનું નહીં. શ્રેષ્ઠ કામ કરવું એ સ્વાભાવિક ગુણ છે, પણ વાસ્તવિકતા સામે અડીંગો જમાવવો એ મૂર્ખામી છે. જગત તમારી ભૂલોથી નાશ નથી પામતું, તમારી અકડામણથી તમારો વિનાશ જરૂર થાય છે.

નિયમો હંમેશાં શ્રેષ્ઠ રાખો, પણ સંજોગો બદલાય ત્યારે પતંગની જેમ દોરી ઢીલી મૂકતાં શીખો.