નૈતિકતાની બાદબાકી

કોઈ ક્રૂર કે અન્યાયી કામ કરતી વખતે માણસને ગિલ્ટ કેમ નથી થતો? સીધો જવાબ છે: સિસ્ટમ માણસના કામમાંથી નૈતિકતા જ ગાયબ કરી દે છે. આ પ્રક્રિયાને સમાજશાસ્ત્રમાં 'એડિયાફોરાઈઝિંગ ઇફેક્ટ' કહે છે. પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફીમાં 'એડિયાફોરા' એટલે એવી બાબતો જે ન તો સારી હોય, ન ખરાબ. સમાજશાસ્ત્રી ઝિગ્મન્ટ બૌમાને ૧૯૯૧ની આસપાસ આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. એમણે બતાવ્યું કે આધુનિક અમલદારશાહી એવી ચાલાકીથી ગોઠવાયેલી છે કે કોઈ પણ એક માણસ પોતાની જાતને પાપનો ભાગીદાર માનતો જ નથી.

નિયમો, ફાઇલો અને કાયદાકીય કલમોની એવી દીવાલ ચણાય છે કે નિર્ણય લેનાર અને પીડા ભોગવનાર વચ્ચેનું અંતર હજારો માઇલ લાંબું થઈ જાય. જ્યારે ક્રિયા અને પરિણામ વચ્ચેનું અંતર વધી જાય, ત્યારે માણસની અંતરાત્મા શાંત થઈ જાય છે. કર્મચારી ફક્ત એમ કહે છે કે 'હું તો માત્ર મારો જોબ રોલ નિભાવું છું.' નૈતિક સવાલોની જગ્યાએ ટેકનિકલ પ્રક્રિયાઓ ગોઠવાઈ જાય છે. ક્રૂરતા વ્યક્તિગત રહેતી નથી, સંસ્થાકીય બની જાય છે.

આપણા દેશના સહકારી ક્ષેત્ર કે એપીએમસી (એપીએમસી) માર્કેટયાર્ડમાં આ ખેલ રોજેરોજ ભજવાય છે. ધારો કે એક નાનો ખેડૂત દેવાના ડૂંગર નીચે દબાઈને રાતે પાણી વાળીને પકવેલો માલ ટેમ્પો ભરીને લાવે છે. યાર્ડનો સુપરવાઇઝર કે ગ્રેડિંગ કરતો બાબુ ફક્ત એક નજર નાખીને કાંટા પર 'બી-ગ્રેડ'નો સિક્કો મારી દે છે. ખેડૂતને ટેકાના ભાવ કરતાં અડધા પૈસા મળે છે. એ બાબુ કોઈ દુષ્ટ માણસ નથી. એ સાંજે ઘરે જઈને બાળકો સાથે પ્રેમથી રમે છે અને મંદિરે દીવો કરે છે. પણ યાર્ડમાં એ માત્ર 'સરકારી માપદંડ' પાળતો એક નિર્જીવ યંત્ર બની જાય છે. ખેડૂતના ઘરમાં ચાલતી ભૂખ એના કાગળ સુધી પહોંચતી નથી.

જ્યાં સુધી ગુનો વ્યક્તિગત હોય, ત્યાં સુધી શરમ નડે છે. પણ જ્યારે પાપ એક મોટી સિસ્ટમના ખાનાઓમાં વહેંચાઈ જાય, ત્યારે દરેક માણસ નિર્દોષ સાબિત થઈ જાય છે. કોર્પોરેટ છટણી હોય, સરકારી જમીન સંપાદન હોય કે ખેડૂતોની ઉપજનું ઓછું મૂલ્યાંકન હોય; ફાઇલ પર સહી કરનારો કોઈ પણ અફસર ખૂની નથી લાગતો. સિસ્ટમ સંવેદનાને પ્રક્રિયામાં બદલી નાખે છે.

જ્યારે જવાબદારી આખી વ્યવસ્થા પર ઢોળી દેવાય, ત્યારે સૌથી મોટો ગુનો પણ માત્ર એક 'રૂટિન ઓફિસ પ્રોસિજર' બની જાય છે.