ભાવિ લાગણીની ખોટી આગાહી

આપણે ભવિષ્યની ઘટનાઓ ધારી શકીએ છીએ, પણ એ વખતે આપણું મન કેવું અનુભવશે તેની આગાહી કરવામાં આપણે સાવ ઠોઠ છીએ. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ભૂલને ‘અફેક્ટિવ ફોરકાસ્ટિંગ’ કહે છે. માણસ માને છે કે મોટો પગાર મળશે તો જીવનભર સુખી થઈ જશે. પ્રેમિકા છોડી દેશે તો પોતે જીવી નહીં શકે. આપણે ઘટનાની તીવ્રતા અને તે કેટલો સમય ચાલશે, એ બંનેનું માપ ખોટું કાઢીએ છીએ. દર્દ કે ખુશી ધારીએ છીએ એટલા લાંબા ટકતા નથી.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગિલ્બર્ટ અને ટિમોથી વિલ્સને આપ્યો. ગિલ્બર્ટે પોતાના પુસ્તક ‘સ્ટમ્બલિંગ ઓન હેપ્પીનેસ’માં બહુ સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે માનવીય મગજ એક આભાસી ભવિષ્ય રચે છે. આપણી ધારણાઓમાં વર્તમાનની લાગણીઓ ભળી જાય છે. ભવિષ્યમાં બનનારી નવી વાસ્તવિકતાઓ અને આપણી સ્વીકારવાની ક્ષમતાને મગજ સાવ ગણતરી બહાર રાખી દે છે. દુઃખ આવે ત્યારે માણસ અનુકૂલન સાધી લે છે અને સુખ આવે ત્યારે ટેવાઈ જાય છે.

આ ભ્રમ માણસને ખોટા નિર્ણયો લેવડાવે છે. જે વસ્તુ મેળવવા આપણે વર્ષો બાળીએ છીએ, તે મળ્યાના છ મહિનામાં સાવ સામાન્ય બની જાય છે. પેનલ્ટી શૂટઆઉટ જેવો તણાવ જીવનભર ચાલતો નથી. માણસ નકામા ભયમાં જીવે છે કારણ કે એને લાગે છે કે ભૂલ થશે તો આખી દુનિયા લૂંટાઈ જશે. વાસ્તવમાં મન પાસે સાજા થવાની અદ્ભુત ક્ષમતા છે, જેને આપણે અગાઉથી માપી શકતા નથી.

આપણા દેશના ઘણા નવજુવાનો કેનેડા કે અમેરિકા જવાનો મોહ રાખે છે. ટોરોન્ટો પહોંચેલા જીતુભાઈ માનતા હતા કે પીઆર કાર્ડ હાથમાં આવશે એટલે સ્વર્ગ મળી જશે. વર્ષો સુધી હાડમારી વેઠી, રઝળપાટ કર્યો અને આખરે વિઝા મળ્યા. એ દિવસે જીતુભાઈએ પેંડા વહેંચ્યા. પણ ત્રીજા અઠવાડિયે એ જ બરફ, એ જ એકલતા અને એ જ મોર્ટગેજના હપ્તા સામે આવીને ઊભા રહ્યા. ખુશી બે દિવસમાં ઓગળી ગઈ. જીતુભાઈ ભૂલી ગયા હતા કે સરનામું બદલાય છે, મગજનો સ્વભાવ નહીં.

તમે ભવિષ્યની ખુશીનું જે બજેટ બનાવો છો, વાસ્તવિકતા એમાં ભારે ટેક્સ કાપી લે છે.