લાગણી જ માહિતી

કોઈ જટિલ સવાલ પૂછાય ત્યારે માણસ મગજ દોડાવવાને બદલે પોતાના મૂડની તપાસ કરે છે. તમે કોઈ કંપનીના પરિણામો તપાસીને રોકાણ નથી કરતા, પણ એ કંપનીનું નામ સાંભળીને તમને અંદરથી કેવું લાગે છે તેના આધારે ચેક ફાડી દો છો. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘અફેક્ટ એઝ ઇન્ફોર્મેશન’ કહે છે. અર્થાત, બહારની દુનિયાના વાસ્તવિક ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવાને બદલે આપણી પોતાની ક્ષણિક લાગણીને જ આપણે નક્કર માહિતી માની લઈએ છીએ. તર્ક મહેનત માગે છે, લાગણી તરત હાજર થઈ જાય છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક ગેરાલ્ડ ક્લોર અને નોર્બર્ટ શ્વાર્ઝે ૧૯૮૩માં દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. તેમણે એક પ્રયોગ કર્યો: લોકોને ફોન કરીને પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ પોતાના જીવનથી કેટલા સંતુષ્ટ છે. જે દિવસે બહાર તડકો અને સુંદર વાતાવરણ હતું, તે દિવસે લોકોએ પોતાના સમગ્ર જીવનને સફળ ગણાવ્યું. જે દિવસે વાદળછાયું અને ખરાબ હવામાન હતું, તે દિવસે લોકોએ પોતાનું જીવન નિષ્ફળ ગણાવ્યું. આખી જિંદગીનું મૂલ્યાંકન માત્ર તે દિવસના હવામાન અને તેનાથી સર્જાયેલા મૂડ પર નિર્ભર થઈ ગયું.

આ પૂર્વગ્રહનો ઉપયોગ મોટા ખેલાડીઓ બહુ ચતુરાઈથી કરે છે. બ્રાન્ડિંગ, જાહેરાતો અને ખાસ કરીને રાજકારણ આ જ સિદ્ધાંત પર ચાલે છે. જ્યારે તમને કોઈ મુશ્કેલ નીતિ કે અર્થતંત્રનું વિશ્લેષણ કરવાનું કહેવામાં આવે, ત્યારે મગજ શોર્ટકટ શોધે છે: ‘મને આ નેતા ગમે છે કે નહીં?’ જો તમને એ નેતા જોઈને ગર્વ કે ઉત્સાહ અનુભવાતો હોય, તો તમે એના તમામ ખોટા નિર્ણયોને પણ દેશહિતના માની લેશો. લાગણી તમારા ફેંસલાનું કારણ બની જાય છે અને તર્ક માત્ર એનો ગુલામ.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ સિદ્ધાંતની સૌથી મોટી પ્રયોગશાળા છે. ચૂંટણીના બે મહિના પહેલાં અચાનક રાષ્ટ્રવાદ, ધર્મ, ભય કે ભોળા આક્રોશની આંધી ઊભી કરવામાં આવે છે. મતદારને રોજગારી, મોંઘવારી કે હોસ્પિટલોના વાસ્તવિક આંકડા તપાસવાની ફુરસદ જ નથી રહેતી. ઈવીએમનું બટન દબાવતી વખતે એ માત્ર એટલું પૂછે છે કે ‘મને અત્યારે છાતીમાં કેવો ધબકારો સંભળાય છે?’ ભાષણથી ઊભી થયેલી ક્ષણિક ઉત્તેજના જ તેના માટે સૌથી મોટો પુરાવો બની જાય છે. ગૂંચવણભર્યા પ્રશ્નોનો જવાબ હંમેશા સસ્તી લાગણીઓ આપી દે છે.

લાગણીઓ સારી માર્ગદર્શક હોઈ શકે, પણ એ ક્યારેય વાસ્તવિક તથ્ય નથી હોતી; લોહી ઉકળે ત્યારે ડેટા તપાસવાનું ભૂલશો નહીં.