લાગણીગત અસંતુલન

તમે સામેની વ્યક્તિ પાસે માત્ર માહિતી નથી માગતા, એક ચોક્કસ ભાવની અપેક્ષા રાખો છો. જ્યારે એક પક્ષ ગંભીર ચિંતા કે ડરમાં હોય અને સામેનો પક્ષ તદ્દન ઠંડો, યાંત્રિક કે ખોટો ઉત્સાહી પ્રતિભાવ આપે, ત્યારે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. સાયકોલોજીમાં આને અફેક્ટિવ મિસઅલાઇનમેન્ટ કહે છે. એકની લાગણીની આવૃત્તિ અને બીજાનો વ્યવહાર ક્યારેય એક પાટા પર આવતા નથી. પરિણામે વાતચીત ચાલે છે, પણ વિશ્વાસ તૂટી જાય છે.

આ વિચાર સંચારશાસ્ત્ર અને લાગણીના અભ્યાસમાંથી આવ્યો છે. તાજેતરમાં માણસ અને મશીન વચ્ચેના સંબંધોમાં પણ આનો ઊંડો અભ્યાસ થાય છે. મુદ્દો સાદો છે: માણસને જ્યારે દર્દ કે ભય હોય, ત્યારે તર્કની ગોળી કામ નથી કરતી. સામેવાળા તરફથી જો ભાવનાત્મક સુરક્ષા ન મળે, તો તેની સાચી દલીલો પણ અપમાન જેવી લાગે છે.

આ સ્થિતિ સંબંધો અને વ્યાપાર બંનેને બગાડે છે. ધારો કે અમદાવાદની એક પ્રાઇવેટ બેંકમાં વિપુલભાઈ પહોંચે છે. કોરોના પછી ધંધો ડૂબ્યો છે, ઘર પર હોમલોનનો ૧૨ લાખનો બોજ છે અને બે મહિનાના ઇએમઆઇ બાઉન્સ થયા છે. વિપુલભાઈનો જીવ તાળવે ચોંટ્યો છે, એ હાંફળાફાંફળા મેનેજરની કેબિનમાં બેઠા છે. એમના અવાજમાં ધ્રૂજારી છે. સામે બેઠેલો યુવાન મેનેજર તદ્દન સપાટ ચહેરે સ્ક્રીન સામે જોતાં કહે છે, 'સર, સિસ્ટમ પેનલ્ટી લગાડશે, નિયમ બધા માટે સરખો છે.'

મેનેજર કાયદેસર સાચો છે, પણ ભાવનાત્મક રીતે તદ્દન ખોટો છે. વિપુલભાઈને ત્યાં પૈસાની છૂટ કરતાં વધારે, પોતાની લાચારી સાંભળનાર કોઈ જીવતો માણસ જોઈતો હતો. બેંકે કાગળ પર નિયમ સાચવ્યો, પણ જિંદગીભર માટે એક ગ્રાહક ગુમાવ્યો. જ્યારે પણ સંસ્થાઓ કે માણસો સામેવાળાના ડર સામે માત્ર આંકડા કે નીતિ-નિયમો ફેંકે છે, ત્યારે ત્યાં સંવાદ નથી થતો, માત્ર એક કડવો અકસ્માત સર્જાય છે.

ડૂબતા માણસને તરવાના ફાયદા ગણાવવા એ મદદ નથી, નિર્દયતા છે.