લાગણીનું વજન

મગજ કોઈ કમ્પ્યુટર નથી જે બધા ડેટાને એકસરખો તોલે. સામે આવતી હજારો વિગતોમાંથી આપણું ધ્યાન ફક્ત એ જ વસ્તુ પકડે છે, જેની સાથે કોઈ લાગણી જોડાયેલી હોય. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘અફેક્ટિવ સિગ્નિફિકન્સ’ કહે છે. જે વાત ડર, ખુશી, અપમાન કે પ્રેમ જન્માવે, મગજ એને વીઆઈપી પાસ આપી દે છે. બાકીની તાર્કિક વિગતો કચરાટોપલીમાં ફેંકાઈ જાય છે. માહિતીનું પોતાનું કોઈ વજન નથી હોતું, એની સાથે જોડાયેલી લાગણી એનું વજન નક્કી કરે છે.

આ કોઈ એક લેખકે ઘડેલો ફેશન શબ્દ નથી. આ ન્યુરોસાયન્સ અને જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનનો પાયાનો નિયમ છે. મગજમાં બેઠેલું એમિગ્ડલા લાગણીઓનું સેન્સર છે. એ ક્ષણાર્ધમાં નક્કી કરી લે છે કે કઈ વાત અગત્યની છે. તમે હજારો પુસ્તકો વાંચો છો, પણ યાદ એ જ પેરેગ્રાફ રહે છે જેણે તમારી અંદર કંઈક હચમચાવી નાખ્યું હોય. તર્ક પાછળથી દોડી આવે છે, વકીલાત કરવા માટે. ફેંસલો લાગણી પહેલેથી કરી ચૂકી હોય છે.

આપણું જીવન તાર્કિક દલીલોથી નહીં, પણ લાગણીના આ વજનથી સંચાલિત થાય છે. ઓફિસ હોય કે સંસાર, સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે લોકો હકીકતો સાંભળીને બદલાશે. માણસ સાચી વાત નથી સ્વીકારતો, એને જે વાત સુરક્ષિત કે અપમાનજનક લાગે એ મુજબ પ્રતિક્રિયા આપે છે. કોઈ વિષય તમારા માટે તદ્દન મામૂલી હોઈ શકે, પણ સામેવાળા માટે એ અસ્તિત્વનો સવાલ બની જાય છે. કારણ કે બંનેના મગજમાં એનું ભાવનાત્મક મૂલ્ય અલગ છે.

આ દ્રશ્ય આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં રોજ ભજવાય છે. રસોડામાં દાળમાં મીઠું ઓછું પડ્યું એ માત્ર એક ગ્રામ મીઠાનો પ્રશ્ન નથી. સાસુ માટે એ વહુની બેદરકારી છે, અને વહુ માટે એ પોતાની સ્વતંત્રતા પર સાસુનો પ્રહાર છે. એક ચપટી મીઠાનું ભૌતિક મૂલ્ય શૂન્ય છે, પણ એનું લાગણીનું વજન હિમાલય જેટલું છે. બાપ-દાદાના જૂના મકાનના ભાગલા વખતે આ જ જોવા મળે છે. વડીલો માટે એ માત્ર સિમેન્ટની દીવાલો નથી, વીતી ગયેલી જિંદગીની સ્મૃતિ છે. દીકરાઓ માટે એ માત્ર સ્ક્વેર ફીટનો હિસાબ છે. ઝઘડો મિલકતનો નથી, લાગણીના અલગ-અલગ વજનનો છે.

માણસ હકીકતોના આધારે જીવતો નથી. એ તો લાગણીએ ચીંધેલા રસ્તે તર્કનાં બહાનાં શોધતો ભટકે છે.