એજન્ડા-સેટિંગ સિદ્ધાંત

તમે શું વિચારો છો એના પર મીડિયાનો સીધો કાબૂ કદાચ નથી હોતો. પણ તમારે કયા વિષય પર વિચારવું જોઈએ, એ સંપૂર્ણપણે મીડિયા નક્કી કરે છે. આ નિયમ સીધો અને સણસણતો છે. અખબારો કે ન્યૂઝ ચેનલો તમને ચોક્કસ અભિપ્રાય આપવા માટે મજબૂર નથી કરી શકતી, પણ એ તમારા ટેબલ પર કઈ ચર્ચા પીરસવી તે આસાનીથી ગોઠવી દે છે. જે મુદ્દો સ્ક્રીન પર ચમકે, એ જ જનતા માટે દુનિયાનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન બની જાય છે.

આ વિચાર અમેરિકન સંશોધકો મેક્સવેલ મેકકોમ્બ્સ અને ડોનાલ્ડ શૉએ ૧૯૭૨માં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. ૧૯૬૮ની અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પર એમણે અભ્યાસ કરેલો. પરિણામ સાવ સ્પષ્ટ હતું: મતદારો જે મુદ્દાઓને દેશ માટે સૌથી મહત્ત્વના ગણતા હતા, એ બરાબર એ જ મુદ્દા હતા જે મીડિયા સતત છાપી રહ્યું હતું. મીડિયા માત્ર હકીકતો નથી બતાવતું, એ પ્રાથમિકતા નક્કી કરે છે. જેને એ અવગણે, એ મુદ્દો અસ્તિત્વમાં જ નથી રહેતો.

આપણી ધારણાઓ આપણી પોતાની નથી હોતી, ઉછીની હોય છે. બોલિવૂડ અને મનોરંજન જગતમાં આ ખેલ રોજ સવારે રમાય છે. ધારો કે દેશમાં બેરોજગારી કે મોંઘવારીનો વાસ્તવિક બોજ વધતો હોય, પણ અચાનક તમામ હિન્દી ન્યૂઝ ચેનલો કોઈ પ્રખ્યાત અભિનેતાના છૂટાછેડા, ડ્રગ્સ કેસ અથવા નવી ફિલ્મ સામે ચાલી રહેલા ‘બહિષ્કાર’ના હોબાળા પર તૂટી પડે છે. દિવસ-રાત એ જ બ્રેકિંગ ન્યૂઝ ચાલે છે. અઠવાડિયામાં સામાન્ય દર્શક દેશના આર્થિક પતનને ભૂલીને એ ચર્ચામાં ગળાડૂબ થઈ જાય છે કે અમુક હીરો દેશદ્રોહી છે કે નહીં.

આ માત્ર મનોરંજન નથી, અસલ ધ્યાન ભટકાવવાની પદ્ધતિ છે. કાગળની હોડી જેવો મુદ્દો સમુદ્ર જેવો ગંભીર ભાસવા લાગે છે, કારણ કે કેમેરાનો એંગલ એના પર સ્થિર છે. જે નથી દેખાતું, એ મરી ગયું છે. લોકો માને છે કે તેઓ સ્વતંત્ર વિચારક છે, પણ તેઓ વાસ્તવમાં એ જ પિચ પર બેટિંગ કરે છે જે કોઈ બીજાએ બનાવી આપી છે.

દુનિયા શું વિચારે છે એના કરતાં વધુ ખતરનાક એ છે કે, દુનિયાને શેના વિશે વિચારવા માટે મજબૂર કરવામાં આવી રહી છે.