સિકંદર સિન્ડ્રોમ

જીતવું એક વાત છે અને જીતેલું સાચવવું તદ્દન બીજી વાત છે. સિકંદર એટલે કે એલેક્ઝાન્ડર ધ ગ્રેટ બત્રીસ વર્ષની ઉંમરે અડધી દુનિયા જીતી ચૂક્યો હતો, પણ પાછળ કંઈ ટકાવી શક્યો નહીં. મેનેજમેન્ટ અને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘સિકંદર સિન્ડ્રોમ’ એવા માણસ માટે વપરાય છે જેને માત્ર નવી જમીન જીતવામાં રસ છે, સામ્રાજ્ય ચલાવવામાં નહીં. આ આક્રમક ભૂખ આખરે વિનાશ નોતરે છે. માણસ પોતાની જ સફળતાના ભાર નીચે કચડાઈ જાય છે.

ઇતિહાસકારો જાણે છે કે સિકંદર ક્યારેય કોઈ યુદ્ધ હાર્યો નહોતો, છતાં તેનો અંત કંગાળ આવ્યો. સૈન્ય થાકી ગયું હતું, વહીવટ પડી ભાંગ્યો હતો અને તેના મૃત્યુ સાથે આખું સામ્રાજ્ય વહેંચાઈ ગયું. આ વિચાર આધુનિક વેપાર જગતમાં વારંવાર ચર્ચાય છે. નવું બજાર કબજે કરવાની અંધ ઘેલછા જૂના નફાકારક પાયાને ખોખલો કરી નાખે છે. સતત જીતવાનો નશો માણસને અટકવાની કળા ભૂલાવી દે છે.

આ વૃત્તિ જીવનમાં કેમ નુકસાન કરે છે? કારણ કે મહત્ત્વાકાંક્ષા જ્યારે સંયમ ગુમાવે ત્યારે તે આત્મઘાતી બની જાય છે. કંપનીઓ સતત નવા બિઝનેસ ખરીદ્યા કરે છે પણ પોતાના મુખ્ય ઉત્પાદનની ગુણવત્તા સાચવી શકતી નથી. નેતાઓ નવી સરહદો ખોલ્યા કરે છે પણ ઘરના વહીવટમાં આગ લાગે છે. ઊર્જા અનંત નથી હોતી. વિજય પછીની વ્યવસ્થા ન હોય તો દરેક મોટી જીત એક ભવિષ્યની હારનું બીજ વાવે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ તમાશો દરરોજ જોવા મળે છે. એક તેજીવાળા ટ્રેડરને ધારો કે પાંચ પેની સ્ટોકમાં બમ્પર નફો થઈ ગયો. તેનો અહંકાર આસમાને પહોંચી જાય છે. તે નફો ઘરે લઈ જવાને બદલે આખી મૂડી સાથે ઊંચા વ્યાજે લીધેલા ઉધાર રૂપિયા પણ નવા રિસ્કી શેરોમાં હોમી દે છે. તેને લાગે છે કે પોતે માર્કેટનો સિકંદર છે. અચાનક એક ઘટાડો આવે છે અને તેનું આખું પોર્ટફોલિયો એક જ ઝાટકે સાફ થઈ જાય છે.

દુનિયા જીતવી સહેલી છે, પણ જીતેલા રાજ્યને સાચવીને શાંતિથી જીવવું એ જ અસલી બાદશાહત છે.