અલ્ગોરિધમિક સુખની સમસ્યા

કમ્પ્યુટરનો કોડ તમને ખુશ કરી શકતો નથી, એ માત્ર તમને ચોંટાડી રાખી શકે છે. ટેક્નોલોજીની દુનિયા આ બે વાતો વચ્ચેનો ભેદ જાણીજોઈને ભૂલી ગઈ છે. સોશિયલ મીડિયા હોય કે કોઈ ભલામણ કરતી એપ, એનો અલ્ગોરિધમ માણસના ઊંડા સંતોષ માટે નહીં પણ ફક્ત ક્લિક્સ અને વોચ-ટાઇમ માટે ડિઝાઇન થયો છે. તમે જે ક્ષણે જે જુઓ છો તે તમારું સાચું સુખ છે એવું માની લેવું એ જ આ આખી ભ્રમણા છે. એને જ અલ્ગોરિધમિક હેપીનેસ પ્રોબ્લેમ કહેવાય છે.

આ શબ્દપ્રયોગ આધુનિક ટેક-વિવેચન અને સ્વ-વિકાસના ચિંતકો તરફથી આવ્યો છે. કોઈ એક ખાસ વૈજ્ઞાનિક કે ચોક્કસ પુસ્તકના નામે એ નોંધાયેલો નથી. પણ સમસ્યા સાવ તાજી અને અસલી છે. સિસ્ટમ ધારે છે કે માણસની ગમતી-અણગમતી વસ્તુઓનો સરવાળો કરી શકાય. ડેટા પાસે ગણતરી છે, સંવેદના નથી. ક્ષણિક ઉત્તેજના અને સ્થાયી આનંદ વચ્ચેનો તફાવત કોઈ પ્રોગ્રામિંગ શીખી શકતું નથી.

આ છટકું બહુ ખતરનાક છે. મશીન તમને એ જ પીરસે છે જે તમે ગઈકાલે જોયું હતું. પરિણામે માણસ પોતાની જ સંકુચિત વાસનાઓ અને પૂર્વગ્રહોના કૂવામાં કેદ થઈ જાય છે. સંતોષ હંમેશાં અનપેક્ષિત પળોમાં, મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવામાં અને ધીમી પ્રક્રિયાઓમાં મળે છે. જ્યારે અલ્ગોરિધમ આપણને તરત મળતી ડિજિટલ મજાનું વ્યસન લગાડી દે છે. એ સુવિધા તો વધારે છે, પણ અંદરથી માણસને ખાલી કરી નાખે છે.

ગામડાની સહકારી ડેરી કે એપીએમસી માર્કેટ યાર્ડનું ઉદાહરણ લો. મહેસાણાના એક દૂધ ઉત્પાદક ખેડૂત કાનજીભાઈ પહેલાં ડેરીના ચોતરે બેસીને ચાર માણસો સાથે વાતો કરતા, ભાવતાલ સમજતા અને વાર્તાલાપમાંથી દિવસનો સંતોષ મેળવતા. હવે એમના હાથમાં સ્માર્ટફોન આવી ગયો છે. એપ એમને હવામાન, કપાસના ભાવ અને ગાયોના ખોરાકની રીલ્સ આપોઆપ બતાવ્યા કરે છે. સ્ક્રીન પર નજર સ્થિર રહે છે, આંકડા સાચા મળે છે, પણ સાંજ પડે એ ચોતરાની શાંતિ ગાયબ થઈ જાય છે. મશીને માહિતીની કાર્યક્ષમતા વધારી દીધી, પણ જીવતરનો સહજ આનંદ છીનવી લીધો.

જે મશીન તમારી ક્ષણિક લાલચ માપે છે, એ તમારા જીવનનો કાયમી સંતોષ ક્યારેય માપી શકવાનું નથી.