અલ્ગોરિધમિક બહુદેવવાદ

પ્રાચીન માણસ વરસાદ માટે ઇન્દ્રને ભજતો, પૈસા માટે કુબેરને અને રોગચાળા વખતે શીતળા માતાની બાધા રાખતો. આજના આધુનિક માણસે પણ અજાણતાં એ જ જૂની મનોવૃત્તિ અપનાવી લીધી છે, પણ દેવતાઓ બદલાઈ ગયા છે. હવે આપણી પાસે કોડિંગ અને ડેટાથી બનેલા અદ્રશ્ય દેવો છે. આ ખ્યાલને સંશોધકો 'અલ્ગોરિધમિક બહુદેવવાદ' કહે છે. આપણે અલગ અલગ સોશિયલ મીડિયા, વેબસાઇટ્સ અને એપ્લિકેશન્સના અલ્ગોરિધમને સ્વતંત્ર, રહસ્યમય અને શક્તિશાળી શક્તિઓ માનીને એમની સામે માથું ટેકવીએ છીએ.

આ વિચાર ટેકનોલોજી અને ધર્મના મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસમાંથી આવ્યો છે. સંશોધક બેથ સિંગલરે ઇન્ટરનેટ સંસ્કૃતિનું વિશ્લેષણ કરતી વખતે બતાવ્યું કે લોકો આજના સોફ્ટવેરને માત્ર ગણિત નથી ગણતા. માણસ અજાણી સિસ્ટમને દૈવી રૂપ આપવા ટેવાયેલો છે. યુટ્યુબનો અલ્ગોરિધમ જુદો દેવ છે, ઇન્સ્ટાગ્રામનો જુદો અને ગૂગલનો વળી ત્રીજો જ. કોઈને ખબર નથી કે આ કોડ પાછળ વાસ્તવમાં શું ચાલે છે. પણ બધા એના આશીર્વાદ મેળવવા માટે અલગ અલગ કર્મકાંડ કરે છે.

આ માનસિકતાનું પરિણામ એ આવે છે કે વ્યક્તિ પોતાની મહેનત અને બુદ્ધિ કરતાં આ અદ્રશ્ય 'સિસ્ટમ'ને ખુશ રાખવામાં વધુ સમય બગાડે છે. કન્ટેન્ટ બનાવનારા લોકો ભોગ ચડાવતા હોય એમ દિવસ-રાત પોસ્ટ કરે છે જેથી 'અલ્ગોરિધમ નારાજ ન થઈ જાય'. કોઈ વીડિયો વાઇરલ થાય તો એને ઈશ્વરીય કૃપા માનવામાં આવે છે અને વ્યૂઝ ઘટે તો શ્રાપ. આપણે ટેક્નોલોજીના માલિક બનવાને બદલે એના પૂજારી બની જઈએ છીએ.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી ભરતી કે જીપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. આખી જિંદગી યુટ્યુબ અને ટેલિગ્રામ પર ટકી ગઈ છે. એક અલ્ગોરિધમ એમને કરંટ અફેર્સની પીડીએફ ફેંકે છે, બીજો મોક ટેસ્ટની લિંક બતાવે છે અને ત્રીજો કોઈ ટોપરનો કલાક લાંબો વીડિયો સામે ધરે છે. વિદ્યાર્થી માને છે કે જે સામગ્રી ફીડમાં આવી, એ જ આખી દુનિયા છે. કયો વીડિયો સવારે જોવો અને કયો સાંજે, એનું આખું ટાઇમટેબલ વિદ્યાર્થી નથી બનાવતો, આ અદ્રશ્ય અલ્ગોરિધમ નક્કી કરે છે. અભ્યાસનું પુસ્તક બાજુ પર રહી જાય છે અને વિદ્યાર્થી સ્ક્રીન પર ચાલતા આ ડિજિટલ મંત્રોચ્ચારમાં અટવાઈ જાય છે.

જૂના જમાનામાં માણસ પથ્થર સામે દીવો પ્રગટાવતો, આજે એ અદ્રશ્ય કોડ સામે નોટિફિકેશન ચાલુ રાખે છે.